Main Swahili Ijtihad Na Taqlid Final Edition - Al Mustakshif Abu Manal Danah

Swahili Ijtihad Na Taqlid Final Edition - Al Mustakshif Abu Manal Danah

0 / 0
How much do you like this book?
What’s the quality of the file?
Download the book for quality assessment
What’s the quality of the downloaded files?
Swahili Ijtihad Na Taqlid In Swahili Language
Volume:
1
Year:
2017
Edition:
3
Publisher:
Al Mustakshif Abu Manal Danah
Language:
english
Pages:
920
File:
PDF, 19.51 MB
Download (pdf, 19.51 MB)

Most frequently terms

 
0 comments
 

You can write a book review and share your experiences. Other readers will always be interested in your opinion of the books you've read. Whether you've loved the book or not, if you give your honest and detailed thoughts then people will find new books that are right for them.
1

人间值得

Год:
2019
Язык:
chinese
Файл:
EPUB, 1,21 MB
5.0 / 5.0
1

IJTIHAD NA TAQLID
HISTORIA YA UISLAM : MAIMAMU
NA MADHHAB KATIKA UISLAM.
TOLEO LA TATU.

KIMETAYARISHWA NA
AL MUSTAKSHIF ABU MANAL DANAH.
KIMECHAPISHWA NEW DELHI, INDIA
RAMADHAN 1438 Al Hijr, 2017

2

ِ‫﴿ﺑِﺴ ِﻢ ﱠ‬
﴾‫اﻪﻠﻟ اﻟﱠﺮ ْﲪَـ ِﻦ اﻟﱠﺮِﺣﻴ ِﻢ‬
ْ
ِ‫اﳊﻤ َﺪ ِﱠ‬
‫ﻪﻠﻟ َْﳓ َﻤ ُﺪ ُﻩ وﻧَ ْﺴﺘَﻌِﻴﻨُﻪُ َوﻧَ ْﺴﺘَـ ْﻐ ِﻔُﺮﻩُ َوﻧـَ ُﻌﻮ ُذ ِﺎﺑ ﱠﻪﻠﻟِ ِﻣ ْﻦ ُﺷُﺮوِر أَﻧْـ ُﻔ ِﺴﻨَﺎ َوِﻣ ْﻦ‬
ْ َْ ‫إ ﱠن‬
ِ ‫ﻀﻠِﻞ ﻓَ َﻼ ﻫ‬
ِ‫ ﻣﻦ ﻳـﻬ ِﺪﻩ‬،‫ﺎت أَﻋﻤﺎﻟِﻨَﺎ‬
ِ ‫ﺳﻴِﺌ‬
ِ ‫اﻪﻠﻟ ﻓَ َﻼ ﻣ‬
‫ﺎد‬
‫ﻳ‬
‫ﻦ‬
‫ﻣ‬
‫و‬
‫ﻪ‬
‫ﻟ‬
‫ﻞ‬
‫ﻀ‬
َ
‫ﱠ‬
ْ
‫ﱠ‬
ْ
َّ َ
َ
ْ
ُ‫ي ﻟَﻪ‬
ُ
ُ
ْ
َ
ُ
َ
ْ
َ
ُ
َ
َ
َ
ْ
‫َوأ ْﺷ َﻬ ُﺪ أ ْن َﻻ إِﻟَ َﻪ إِﱠﻻ ﱠ‬
َ ‫اﻪﻠﻟُ َو ْﺣ َﺪ ُﻩ َﻻ َﺷ ِﺮ‬
ُ‫ﻳﻚ ﻟَﻪُ َوأ ْﺷ َﻬ ُﺪ أ ﱠن ُﳏَ ﱠﻤ ًﺪا َﻋْﺒ ُﺪﻩُ َوَر ُﺳﻮﻟُﻪ‬
Bismillahi Rahman Rahim, Inna Al-hamda Lillaahi nahmaduhu
wanasta’eenahu wa nastaghfiruhu, wa na’oodhu billaahi min shuroori
anfusinaa wa min sayi’aati aA’maalinaa. Man yahdih - Illaahu falaa mudhilla
laahu wa man yudhlil falaa haadiya lahu. Wa ashhadu an laa ilaaha ill-Allaahu
wahdahu laa shareekallahu, wa ashhadu anna Muhammadan ‘abduhu wa
rasooluhu.
Tafsir: Kwa jina la Allah, ambae anastahiki shukrani zote, tunaemuomba msaada
na msamaha wake. Tunajilinda kwa Allah na kila maovu ya Nafsi zetu na mambo
mabaya yetu. Kwani kwa hakika mtu yeyote yule alieongozwa na Allah basi
hakuna atakaempotoa, na aliepotoshwa na Allah basi hakuna atakaemuongoa.
Nnashuhudia kua hakuna anaepaswa kuabudiwa isipokua Allah pekee asiekua
na mshirika, na nnashuhudia kua Muhammad (Salallahu A’layhi wa Salam) ni
Mtume wake.

‫ﻮل ﷲُ َﻋﱠﺰ َو َﺟ ﱠﻞ‬
ُ ‫ﻳـَ ُﻘ‬
ِ‫ﱠ‬
﴾‫اﻪﻠﻟَ َﺣ ﱠﻖ ﺗـُ َﻘﺎﺗِِﻪ َوﻻَ َﲤُﻮﺗُ ﱠﻦ إِﻻﱠ َوأَﻧﺘُﻢ ﱡﻣ ْﺴﻠِ ُﻤﻮ َن‬
‫ﻳﻦ ءَ َاﻣﻨُﻮاْ اﺗـﱠ ُﻘﻮاْ ﱠ‬
َ ‫﴿�َﻳـﱡ َﻬﺎ اﻟﺬ‬
Ya ayyuha alladhina amanoo ittaqoo Allaha haqqa tuqatihi wala tamootunna
illa waantum muslimoona (Surat Al Imran 3:102)
Tafsir: Enyi mlioamini! Muogopeni Allah (kwa kutekeleza maamrisho yake na
kuachana na makatazo yake) kama anavyotahiki kuogopewa. [Mtiini,
mshukuruni na daima mkumbukeni], na msife isipokua katika hali ya kua ni
Waislam.

3

ٍ ‫ﱠﺎس اﺗـﱠ ُﻘﻮاْ َرﺑﱠ ُﻜ ُﻢ اﻟﱠ;  ِﺬى َﺧﻠَ َﻘ ُﻜ ْﻢ ِﻣ ْﻦ ﻧـﱠ ْﻔ‬
‫ﺲ َو ِﺣ َﺪةٍ َو َﺧﻠَ َﻖ ِﻣْﻨـ َﻬﺎ‬
ُ ‫﴿ﻳـَﺄَﻳـﱡ َﻬﺎ اﻟﻨ‬
‫اﻪﻠﻟَ اﻟﱠ ِﺬى ﺗَ َﺴﺂءَﻟُﻮ َن ﺑِِﻪ‬
‫َزْو َﺟ َﻬﺎ َوﺑَ ﱠ‬
‫ﺚ ِﻣْﻨـ ُﻬ َﻤﺎ ِر َﺟﺎﻻً َﻛﺜِﲑاً َوﻧِ َﺴﺂءً َواﺗـﱠ ُﻘﻮاْ ﱠ‬
﴾ً‫اﻪﻠﻟَ َﻛﺎ َن َﻋﻠَْﻴ ُﻜ ْﻢ َرﻗِﻴﺒﺎ‬
‫َو ْاﻷَْر َﺣ َﺎم إِ ﱠن ﱠ‬
Ya ayyuha alnnasu ittaqoo rabbakumu alladhi khalaqakum min Nafsin
wahidatin wakhalaqa minha zawjaha wabaththa minhuma rijalan kathiran
wanisaan waittaqoo Allaha alladhii tasaaloona bihi waal-arhama inna Allaha
kana AAalaykum raqeeban (Surat An Nisaa 4:1)
Tafsiri: Enyi Watu! Mcheni Mola wenu aliekuumbeni kutokana na Nafsi moja
(Adam), na kutokana nae (Adam) akamuumba mke wake (Hawwa), na kutokana
na wao akawaumba wanaume na wanawake wengi na muogopeni Allah ambae
ana haki juu yenu, na msivinje udugu, kwani kwa Hakika Allah ni mwenye
uangalifu juu yenu.

ِ
ِ ‫﴿�َﻳـﱡﻬﺎ اﻟﱠ‬
‫ﺼﻠِ ْﺢ ﻟَ ُﻜ ْﻢ أ َْﻋ َﻤـﻠَ ُﻜ ْﻢ‬
‫ﺬ‬
‫ﻳﻦ ءَ َاﻣﻨُﻮاْ اﺗـﱠ ُﻘﻮاْ ﱠ‬
ْ ُ‫ ﻳ‬- ً‫اﻪﻠﻟَ َوﻗُﻮﻟُﻮاْ ﻗَـ ْﻮﻻً َﺳﺪﻳﺪا‬
َ
َ
﴾ً‫اﻪﻠﻟَ َوَر ُﺳﻮﻟَﻪُ ﻓَـ َﻘ ْﺪ ﻓَ َﺎز ﻓَـ ْﻮزاً َﻋ ِﻈﻴﻤﺎ‬
‫َوﻳـَ ْﻐ ِﻔ ْﺮ ﻟَ ُﻜ ْﻢ ذُﻧُﻮﺑَ ُﻜ ْﻢ َوَﻣﻦ ﻳُ ِﻄ ِﻊ ﱠ‬
Ya ayyuha alladhina amanoo ittaqoo Allaha waqooloo qawlan sadeedan, Yuslih
lakum aAAmalakum wayaghfir lakum dhunoobakum waman yutiAAi Allaha
warasoolahu faqad faza fawzan AAadhiman (Al Ahzab 33:70-71)
Tafsir: Enyi Mlioamini! mcheni na mumuogope Allah, na (daima) semeni kweli,
atakuongozeni kufanya mema na kukusameheni dhambi zenu. Na kwa hakika
yeoyote yule ambae anaemtii Allah na Mtume wake (Salallahu A’layhi wa Salam)
atakua ni miongoni mwa waliofuzu.
Allahuma J’alna minna al faizin fawzan A’adhimah…Aamin

4

YALIYOMO
IJTIHAD NA TAQLID........................................................................................ 1
YALIYOMO ....................................................................................................... 4
UTANGULIZI. ................................................................................................. 15
SURA YA KWANZA ....................................................................................... 18

ASILI NA MAANA YA NENO DINI. ..................................................... 18
KUUMBWA KWA ULIMWENGU. ........................................................ 23
KUUMBWA KWA MALAIKA NA MAJINI. ............................................ 28
KUUMBWA KWA NABII ADAM. ......................................................... 31
BANI ADAM NA AL AMANAH................................................................ 43
KUUMBWA KWA HAWA ..................................................................... 48
KUSHUKA DUNIANI KWA ADAM NA HAWA. .................................. 51
ASILI YA UISLAMU. ............................................................................. 59
MITUME NA MANABII WALIOTAJWA KATIKA QUR’AN. ............... 63
MAANA YA MIUJIZA. ........................................................................... 70
KHALILU ALLAH IBRAHIM A’LAYHI SALAAM ..................................... 84
ASILI YA MJI WA MAKKAH NA UKOO WA QURAYSH. ................... 89
ASILI YA NABII MUHAMMAD SALALLAHU A’LAYHI WA SALAM.. 101
KUZALIWA KWA NABII MUHAMMAD SALALLAHU A’LAYHI WA
SALAM ................................................................................................... 108
MAISHA YA UTUME WA NABII MUHAMMAD SALALLAHU A’LAYHI
WA SALAM. ............................................................................................ 112
WAKE WA NABII MUHAMMAD SALALLAHU A’LAYHI WA SALAM.
............................................................................................................... 128
SURIYYAH NA MILK AL YAMIN KATIKA UISLAM ........................... 137
MFUMO WA UTUMWA NA MATEKA WA VITA KATIKA UISLAM.
............................................................................................................... 142
AAL, AHL, ZAWJ NA QAWWAM KATIKA UISLAM............................. 150
SURA YA PILI ............................................................................................... 171

MAANA YA TAQLID ............................................................................ 172
MAANA YA FIQH. ............................................................................... 172
MAANAYA USUL UL FIQH NA MIFUMO YA USUL. ....................... 172
TAKLIF NA MUKALLAF KATIKA UISLAM. ....................................... 175
MAANA YA SHARIA’H NA TASHRI’I ................................................. 176
AL HUKMU AL SHARI’I. ....................................................................... 182
MAQASID ASH SHARIA’H – MAKUSUDIO YA SHARIA’H................. 184
UHUSIANO BAINA YA MAQASID ASH SHARIA’H NA FIQH. ...... 191

5
AINA ZA HUKMU AL TAKLIFI ............................................................ 193
MAQASID ASH SHARIA’H NA USUL UL FIQH .................................... 196
MAANA YA IJTIHAD. .......................................................................... 198
SIFA ZINAZOHITAJIKA KATIKA KUFANYA IJTIHAD. .................. 198
UMUHIMU WA SANAD KATIKA KUFANYA IJTIHAD. ................... 199
HISTORIA YA ISNAD KATIKA UISLAM............................................ 202
DARJA ZA HADITH KULINGANA NA ISNAD ZAKE. ....................... 205
AINA ZA MUJTAHID............................................................................ 212
WANAZUONI NA TAQLID .................................................................. 213
TAQLID KATIKA IMANI NA AQIDA. .................................................. 215
IJTIHAD NA TAQLID KATIKA QUR’AN NA SUNNAH. ...................... 216
SURA YA TATU ............................................................................................ 226

IJTIHAD NA TAQLID KATIKA WAKATI WA MASAHABA. ............ 226
IJTIHAD NA TAQLID KATIKA UONGOZI WA ABU BAKR AS SIDDIQ
(11-13 A.H) ............................................................................................ 235
ABU BAKR NA JEMEDARI KHALID IBN WALID (SAIFU ALLAH). 238
HISTORIA YA MAISHA YA KHALID IBN WALID KABLA YA
UISLAM ................................................................................................ 238
KHALID IBN WALID NA VITA VYA UHUD. .................................... 241
KUSILIMU KWA KHALID IBN WALID. ............................................ 245
KHALID IBN WALID NA VITA VYA MUTAH .................................. 250
MATAYARISHO YA VITA VYA TABUK ........................................... 254
KHALID IBN WALID NA VITA VYA YAMAMAH............................ 255
KHALID IBN WALID NA VITA VYA YARMOUK ............................ 264
IJTIHAD NA TAQLID KATIKA UONGOZI WA UMAR IBN AL
KHATTAB R.A (13-24 A.H).................................................................. 270
KHALID IBN WALID NA KUSALIMU AMRI KWA MJI WA
JERUSALEM ......................................................................................... 270
KHALID IBN WALID NA VITA VYA QINNASIRIN (ALLEPO)........ 274
KUFARIKI KWA KHALID IBN WALID (SAIF ALLAH)...................... 275
UMAR IBN AL KHATTAB NA ABD ALLAH IBN ‘ABBAS .............. 278
IJTIHAD NA TAQLID KATIKA UONGOZI WA UTHMAN IBN AFFAN
(24-35 A.H) ............................................................................................ 294
IJTIHAD NA TAQLID KATIKA UONGOZI WA ALI IBN ABI TALIB
(35-40 A.H). ........................................................................................... 299
VITA VYA MWANZO BAINA YA WAISLAMU: VITA VYA NGAMIA.
............................................................................................................... 303

6
VITA VYA PILI BAINA YA WAISLAMU: VITA VYA SIFFIN .......... 304
ABD ALLAH IBN ‘ABBAS NA AL MUHAKKIMAH. .......................... 306
SURA YA NNE ............................................................................................... 310

UTAWALA WA BANU UMAYYAD WA DAMASCUS. .................... 310
ABD ALLAH IBN ABBAS NA MUAWWIYAH. ................................. 311
UTAWALA WA UMAR IBN ABD AL ‘AZIZ (99-101 A.H). .............. 315
UTAWALA WA AL ‘ABBAS WA BAGHDAD. ................................... 328
NIZAM AL MULK NA UTAWALA WA SELJUQ ............................... 331
MUJADDID IMAM AL GHAZAL NA MADRASAT AL NIZAMIYYAH. 333
UTAWALA WA SALAH AD DIN YUSUF IBN AYYUB..................... 338
WAMONGOLIA KATIKA HISTORIA YA UISLAMU. ....................... 343
UMUHIMU WA MJI WA JERUSALEM KWA DINI YA KIISLAM .... 344
USTAARABU WA KIISLAMU KIUTAMADUNI NA UVUMBUZI WA
KISAYANSI KATIKA HISTORIA YA DUNIA. ................................... 351
BAADHI YA MANENO YA KIZUNGU YENYE ASILI YA KIARABU.
............................................................................................................... 358
SURA YA TANO ............................................................................................ 361

KALIMAT TAWHID – KALIMAT TAYYIBA - LA ILAHA ILA ALLAH NA
MASHARTI YAKE................................................................................ 361
MADHHAB KATIKA HISTORIA YA UISLAM. ................................... 370
KUFUNGWA KWA MILANGO YA IJTIHAD. ..................................... 373
MFUMO WA KUTOA HUKMU KATIKA MADHHAB. ....................... 373
HISTORIA YA MAIMAM NA MADHHAB YAO. ................................ 374
IMAM JABIR IBN ZAID, ABD ALLAH IBN IBADHI NA MADHHAB
YA IBADHI (22-93 Al Hijr). .................................................................. 377
MAKUNDI YALIYOTOKA NDANI YA MADHHAB YA IBADHI. ..... 383
VYANZO VYA MSINGI WA FIQH YA IBADHI. ................................ 386
WANAZUONI MAARUFU WA MADHHAB YA IBADHI. .................. 387
IMAM JAFAR AS SIDDIQ NA MADHHAB YA SHIA (80-148 Al Hijr)
............................................................................................................... 388
MAKUNDI YA WAFUASI WA MADHHAB YA SHIA. ....................... 394
MTAZAMO WA MADHHAB YA SHIA JAFARI KUHUSIANA NA
SHUTMA JUU YA SHAHADA, TAHRIF, UCHANGANYAJI SALA,
KUWATUSI MASAHABA, TURBAH, N.K ........................................... 396
VYANZO VYA MSINGI WA FIQH YA SHIA JAFARI. ..................... 404
WANAZUONI MAARUFU WA MADHHAB YA SHIA ........................ 404
IMAM ABU HANIFA NA MADHHAB YA HANAFI (80-150 Al Hijr) 405

7
VYANZO VYA MSINGI WA FIQH YA HANAFI................................ 418
WANAZUONI MAARUFU WA MADHHAB YA HANAFI .................. 419
IMAM MALIK NA MADHHAB YA MALIK (93-179 Al Hijr) .............. 420
VYANZO VYA MSINGI WA FIQH YA MALIK................................. 426
WANAZUONI MAARUFU WA MADHHAB YA MALIK. .................. 427
IMAM MUHAMMAD IDRIS AL SHAFI’I NA MADHHAB YA AL
SHAFI’I (150-204 Al Hijr) ..................................................................... 427
MAISHA YA IMAM AL SHAFI’I NCHINI YEMEN (179-184 Al Hijr) 434
MAISHA YA IMAM AL SHAFI’I NCHINI IRAQ (184-186 Al Hijr) .... 435
MAISHA YA IMAM AL SHAFI’I ALIPORUDI MAKKAH (186-195 Al
Hijr)........................................................................................................ 436
TOFAUTI BAINA YA IMAM AL SHAFI’I NA MAIMAM
WALIOMTANGULIA. .......................................................................... 438
WANAFUNZI WAKUBWA WA IMAM AL SHAFI’I ALIOWAACHA
MAKKAH. ............................................................................................. 439
MAISHA YA IMAM AL SHAFI’I ALIPORUDI BAGHDAD (195-199 Al
Hijr)........................................................................................................ 439
AL RISALA MIN USUL UL FIQH YA IMAM AL SHAFI’I .................... 441
MPANGILIO WA AL RISALA YA IMAM AL SHAFI’I. ....................... 442
WANAFUNZI WAKUBWA WA IMAM AL SHAFI’I ALIOWAACHA
IRAQ (NGUZO ZA AL QAWL AL QADIM) ........................................... 454
MAISHA YA IMAM AL SHAFI’I ALIPOHAMIA MISRI (199-204 Al
Hijr)........................................................................................................ 455
IMAM AL SHAFI’I NA SAYYIDA NAFISA (NAFISAT AL I’LM) ....... 464
KUFARIKI KWA IMAM AL SHAFI’I .................................................. 466
YANZO VYA MSINGI WA FIQH YA AL IMAM AL SHAFI’I .......... 467
WANAFUNZI WAKUBWA WA IMAM AL SHAFI’I ALIOWAACHA
MISRI (NGUZO ZA AL QAWL AL JADID). .......................................... 470
AL QAWL AL QADIM NA AL QAUL AL JADID KATIKA FIQH YA
IMAM AL SHAFI’I. ............................................................................... 470
AL QAWL AL MASHHUR NA AL QAWL ALA AL MUTAMAD KATIKA
MADHHAB YA IMAM AL SHAFI’I...................................................... 478
KUENEA KWA MADHHAB YA IMAM AL SHAFI’I ........................... 481
UMAARUFU WA WANAZUONI WA MADHHAB YA IMAM AL
SHAFI’I.................................................................................................. 482
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KATIKA FANI YA
I’LM MCHANGANYIKO. ..................................................................... 483

8
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KATIKA FANI YA
HADITH. ................................................................................................ 483
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KATIKA FANI YA
TAFSIR. ................................................................................................. 484
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KATIKA FANI YA
FIQH. ..................................................................................................... 484
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KATIKA FANI YA
UTAALAM WA LUGHA YA KIARABU. ............................................ 484
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KATIKA FANI YA
AQIDAH. ............................................................................................... 485
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KATIKA FANI YA
TASAWWUF. ........................................................................................ 485
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KATIKA FANI YA
UTAWALA. ........................................................................................... 485
WANAZUONI WA MADHHAB YA AL SHAFI’I WALIO KATIKA
KARNE YETU. ...................................................................................... 486
IMAM AHMAD IBN HANBAL NA MADHHAB YA HANBAL (164-241
Al Hijr) ................................................................................................... 487
SHAYKH AHMAD IBN TAYMIYYAH NA AHLU SUNNA WAL
JAMAAH ............................................................................................... 493
UTAWALA WA DOLA LA OTTOMAN............................................... 497
UTAWALA WA OTTOMAN-SULTAN MUHAMMAD AL FATIH. ... 497
UTAWALA WA OTTOMAN-SULTAN SULAIMAN SALIM (AL
QANUN). ................................................................................................ 500
UTAWALA WA OTTOMAN-SULTAN ABDÜLHAMID II (1842-1918)
............................................................................................................... 502
FITNAT UL WAHABBIYYAH.................................................................. 507
NJIA ALIZOZITUMIA ABDUL WAHAB ............................................ 509
SALAFI NA MADHHAB YA IMAM HANBAL. ................................... 516
TAHADHARISHO LA WANAZUONI WA KARNE YETU JUU YA
JITIHADA ZA UPANDIKIZWAJI WA MITIZAMO YA KIWAHABI NA
KISALAFI KATIKA TAFSIRI NA VITABU VYA ASILI VYA
KIISLAM. .............................................................................................. 518
VYANZO VYA FIQH YA MADHHAB YA HANBAL: ......................... 525
WANAZUONI MAARUFU WA MADHHAB YA IMAM HANBAL. .... 526
BAADHI YA WANAZUONI MAARUFU WA KISALAFI. .................. 526

9
AL NAKBA - NAMNA PALESTINA ILIVYOGEUZWA KUA ISRAEL.
............................................................................................................... 528
MAENEO WANAYOISHI WAFUASI WA MADHHAB KWA UJUMLA
DUNIANI. .............................................................................................. 534
SURA YA SITA .............................................................................................. 536

KAULI ZA MAIMAMU WA MADHHAB KUHUSU KUFANYA
TAQLID. ................................................................................................. 536
KUTOFAUTIANA KWA WANAZUONI. ............................................. 540
KANUNI ZINAZOTUMIKA ILI KUTATUA TOFAUTI BAINA YA
WANAZUONI. ...................................................................................... 551
BAADHI YA TOFAUTI NA UFANANO BAINA YA MADHHAB
KATIKA SALA...................................................................................... 560
JITIHADA ZA WANAZUONI KATIKA KUTAFUTA UMOJA WA
WAISLAM BAINA YA MADHHAB YA IBADHI, SHIA NA AHLU
SUNNAH W AL JAMAA. ......................................................................... 566
BAADHI YA TOFAUTI NA UFANANO WA MITIZAMO BAINA YA
MADHHAB YA IBADHI, SHIA NA AHLU SUNNAH W AL JAMAA. ..... 571
DAR AL TAQRIIB BAYNA MADHAHIB AL ISLAMIYYAH – KITENGO
CHA USHIRIKIANO WA MADHHAB YA KIISLAM KATIKA CHUO
CHA AL AZHAR CHA MISRI .............................................................. 577
TAFSIR YA FATWA YA SHAYKH AL AKBAR AL SHALTUT YA
DAR AL TARQIIB BAYNA MADHAHIB AL ISLAMIYYAH ..................... 580
TOFAUTI YA AQIDA ZA ASHARIYYAH, MATURIDDIYAH NA
ATHARIYYAH, KATIKA AHL SUNNA WAL JAMAA. ............................ 581
ASILI YA AQIDAH YA ASHARRIYAH .............................................. 590
ASILI YA MATURRIDIYAH ................................................................ 593
ASILI YA ATHARRIYAH..................................................................... 594
SURA YA SABA............................................................................................. 595

HISTORIA YA UISLAMU BARANI AFRIKA. .................................... 596
HISTORIA YA UISLAMU KATIKA AFRIKA MASHARIKI............... 600
UTAWALA WA SULTAN BARGHASH KATIKA MWAMBAO WA
AFRIKA MASHARIKI. ......................................................................... 603
QUTB UL IMAMI - IMAM MUHAMMAD YUSUF AL ATFAYYISH. 607
QADHI AHMAD IBN ABU BAKAR IBN SUMAYT AL SHAFI’I ....... 611
UHUSIANO WA NCHI ZA MAGHARIBI KWA NCHI ZA KIISLAM. 616
BARUA YA MALCOLM X KUTOKA MAKKAH. .............................. 621
ZANZIBAR CHINI YA MWAMVULI WA WAINGEREZA ................ 625

10
KUANGUKA KWA AL ANDALUS YA AFRIKA MASHARIKI ......... 628
BAADHI YA MADHARA YALIYOTOKEA BAADA YA KUFIFIA
KWA NURU YA UISLAM KATIKA AFRIKA MASHARIKI. ............. 644
SURA YA NANE ............................................................................................ 660

JEE NI NANI ADUI WA NDANI KWA NDANI YA UISLAM. ........... 661
FITNA – KULINGANA NA MTIZAMO WA WANAZUONI. ............... 662
BIDA’A – KULINGANA NA MTIZAMO WA WANAZUONI. ............. 665
AINA ZA BIDA’A .................................................................................. 672
MAKUNDI YA SALAFI - KULINGANA NA UFAFANUZI WA
SHAYKH YASIR QADHI. .................................................................... 674
SIFA NZURI ZA SALAFI. ..................................................................... 684
MAKOSA NA KASORO ZA SALAFI. .................................................. 686
HITIMISHO KUHUSIANA NA SALAFI. ............................................. 693
HADITH DHAIF KATIKA FADHA'IL Al A’MAL – KULINGANA NA
KAULI ZA WANAZUONI. ................................................................... 696
FATWA, MUFTI, QADHA NA QADHI – MAANA NA TOFAUTI ZAKE.
............................................................................................................... 699
GHULUW NA TATARRAF (MISIMAMO MIKALI) NA MADHARA
YAKE KATIKA UISLAM. .................................................................... 702
AL WASATIYYAH (MSIMAMO WA KATI) NA UMUHIMU WAKE
KATIKA UISLAM. ................................................................................ 707
TALFIQ - KULINGANA NA KAULI ZA WANAZUONI...................... 718
BARUA YA IMAM ABU BAKR IBN AL ARABI KWA IMAM AL
GHAZAL KUHUSU TAQLID NA TALFIQ. .......................................... 719
MASWALI YA QADHI ABU BAKR IBN AL ‘ARABI AL MALIKI: .. 719
MAJIBU YA MUJADDID UD DIN IMAM AL GHAZALI AL SHAFI’I:
............................................................................................................... 721
TASAWWUF (SUFI) - KULINGANA NA KAULI ZA WANAZUONI. . 724
TASAWWUF KATIKA IBADA. ............................................................. 727
A’RIFIN NA AWLIYAH KATIKA TASAWWUF................................ 732
TARIQAH KATIKA TASAWWUF ....................................................... 733
WANAZUONI MAARUFU WENYE KUFANYA TASAWWUF KATIKA
KIZAZI CHETU..................................................................................... 739
TAWASSUL – KULINGANA NA KAULI ZA WANAZUONI. .............. 740
TAKFIR – KULINGANA NA KAULI ZA WANAZUONI . ................... 754
MUFTI AHMAD AL KHALIL NA FATWA YA TAKFIR .................... 757
MUFTI MUHAMMAHD TAQI USMAN NA FATWA YA TAKFIR .... 758

11
FATWA YA WANAZUONI DUNIANI KUHUSU TAKFIR .................. 761
JIHAD NA MAANA YAKE KULINGANA NA KAULI ZA
WANAZUONI. ...................................................................................... 766
FATWA YA SHAYKH UL ISLAMI DR. MUHAMMAD TAHIR UL
QADRI KUHUSIANA NA JIHAD NA MAUAJI YA KUJITOLEA
MUHANGA. .......................................................................................... 771
FATWA YA MUFTI AFIFI AL AKITI KUPINGA MSIMAMO MKALI
WA MAUAJI YA KUJITOLEA MUHANGA. ....................................... 772
RU’YAT UL HILAL - MUONEKANO WA MUANDAMO MWEZI
KATIKA UISLAM. ................................................................................ 801
MATLA MAHAL AL RUÝAH – ENEO LA MUONEKANO WA
MUANDAMO WA MWEZI - KULINGANA NA KAULI ZA
WANAZUONI. ...................................................................................... 805
SAUDIA NA KALENDA YA UMM UL QURA ..................................... 809
EID AL ADHHA – HUKMU NA HISTORIA YAKE. ............................. 810
FATWA YA DAR UL ULUM DEOBAND JUU YA KUTOAMINIKA
KWA MUANDAMO WA MWEZI WA SAUDI ARABIA (MWEZI
JANUARY 2015). .................................................................................... 812
FATWA YA KIARABU YA AZIMIO LA NNE LA RABITA AL’ALAM
AL ISLAMIYA KUHUSU MWANDAMO WA MWEZI. ...................... 816
TAFSIRI YA KIINGEREZA YA FATWA YA RABITA L’ALAM AL
ISLAMIYA KUHUSU MWANDAMO WA MWEZI KATIKA AZIMIO
LA NNE. ................................................................................................ 819
TAFSIRI YA KISWAHILI YA FATWA YA RABITA L’ALAM AL
ISLAMIYYAH KUHUSU MWANDAMO WA MWEZI KATIKA
AZIMIO LA NNE .................................................................................. 821
FATWA YA SHAYKH MUHAMMAD IBN SALIH AL UTHAYMEEN
KUHUSU MWANDAMO WA MWEZI KATIKA TAREHE 28/8/1420
(2000) (MTAZAMO WA MADHHAB YA IMAM HANBAL NA WA
KISALAFI). ........................................................................................... 824
FUNGA YA ARAFAH KULINGANANA NA FATWA YA SHAYKH
MUHAMMAD IBN SALIH AL UTHAYMEEN. ................................... 825
MUFTI TAQI USMANI KUHUSU KUUNGANISHA MWANDAMO WA
MWEZI MMOJA DUNIANI KOTE (MADHHAB YA HANAFI ). ........ 827
NINI MAANA YA UMOJA WA KIISLAMU? ...................................... 828

12
FATWA YA AYATOLLAH SAYYID AS SISTANI KUHUSU
MWANDAMO WA MWEZI YA MWAKA 2012 (MADHHAB YA SHIA).
............................................................................................................... 830
UFAFANUZI WA SHAYKH YASIR QADHI KUHUSU MWANDAMO
WA MWEZI. .......................................................................................... 830
UFAFANUZI WA KINA WA SHAYKH MUHAMMAD AFIFI AL AKITI
KUHUSU MWANDAMO WA MWEZI : MADHHAB YA AL IMAM AL
SHAFI’I. ................................................................................................. 831
MISIKITI KARIBU NA ENEO LENYE MAKABURI........................... 843
FATWA YA MUFTI MKUU WA CHUO KIKUU CHA AL AZHAR CHA
MISRI MUFTI ALI JUMAH. ................................................................. 843
UTHIBITISHO WA MTIZAMO WA MADHHAB YA IMAM AL SHAFI’I
KUHUSIANA NA KUTENGUKA KWA UDHU KUNAKOTOKANA NA
KUGUSANA BAINA YA MWANAMME NA MWANAMKE - MUFTI
TAHA KARAN ...................................................................................... 851
QUNUT KATIKA SALA YA AL FAJIR – KULINGANA NA MTIZAMO
WA MADHHAB YA AL IMAM AL SHAFI’I ........................................ 858
UTHIBITISHO WA MADHHAB YA AL SHAFI’I KUHUSIANA NA
QUNUT KATIKA SALA YA ALFAJIR. ................................................ 862
TALQIN NA IS A’L THAWAB – KULINGANA NA KAULI ZA
WANAZUONI. ...................................................................................... 867
TAFSIRI YA KISWAHILI YA TALQIN AL RUH BAADA JAFN AL
JASAD KUISOMEA ROHO BAADA YA KUINGIA KATIKA NGOME
............................................................................................................... 886
NISF SHAABAN – NUSU YA MWEZI SHAABANI NA UTUKUFU
WAKE. ................................................................................................... 889
SALAT NISF SHAABAN KATIKA MADHHAB YA AL IMAM AL
SHAFII – FATWA YA MUFTI AFIFI AL AKITI. ................................. 893
FATWA YA MUFTI AFIFI AL AKITI KUHUSIANA NA 'AMAL ZA
WALIO HAI, PIA HUWAFAA WALIOTANGULIA AKHERA. .......... 899
MAWLID AN NABAWI – KULINGANA NA KAULI ZA WANAZUONI
............................................................................................................... 911
HISTORIA YA IMAM AL BARZANJI. ................................................ 916
HITIMISHO. .................................................................................................. 917

MARUDIO YA VITABU VILIVYOTUMIKA KATIKA KITABU HIKI
............................................................................................................... 925

13
MARUDIO YA MITANDAO ILIVYOTUMIKA KATIKA KITABU HIKI
............................................................................................................... 927
PICHA NA MICHORO ILIYOMO NDANI YA KITABU
ASILI YA MANABII WALIOTAJWA KATIKA QUR’AN……………..
ASILI YA UKOO WA QURAYSH………………………………………..
FAMILIA YA RASUL ALLAH SALALLAHU A’LAYHI WA SALAM…..
AINA ZA MIFUMO YA USUL UL FIQH……………………………………
DARJA ZA MASLAHI YA MSINGI YA MAQASID ASH SHARIA’H…
MUKHTASAR, ASILI NA MAANA YA MAQASID ASH SHARIA’H…
JADWELI INAYOTOFAUTISHA BAINA YA SHARIA’H NA FIQH…..
UHUSIANO WA MAQASID ASH SHARIA’H NA HUKMU TAKLIFI…
SEHEMU ZINAZOJUMUISHA HADITH……………………………….
MFANO WA SANAD……………………………………………………
ASILI YA HADITH KUTOKANA NA SIFA ZAKE…………………….
DARJA YA HADITH NA SIFA ZAKE…………………………………..
RAMANI YA ENEO ALILOTAWALA ABU BAKR…………………...
RAMANI YA ENEO ALILOTAWALA UMAR IBN AL KHATTAB…..
RAMANI YA ENEO ALILOTAWALA UTHMAN IBN AFFAN………
RAMANI YA ENEO LILILOTAWALIWA NA UTAWALA WA
BANU UMMAYAD……………………………………………………...
ASILI YA UTAWALA WA BANU UMAYYAD NA AL ABBAS……..
RAMANI YA ENEO LILILOTAWALIWA NA UTAWALA WA AL
ABBAS…………………………………………………………………...
ENEO LA ARDHI TAKATIFU YA BAYT AL MAQDIS (AL QUDS)……
JADWELI YA UVUMBUZI WA KISAYANSI KATIKA HISTORIA
YA KIISLAM…………………………………………………………….
ASILI YA UISLAMU KUTOKA KWA NABII MUHAMMAD
SALALLAHU A’LAYHI WA SALAM HADI KUFIKIA KATIKA
MADHHAB YA AHL SUNNAH WAL JAMAA, IBADHI NA SHIA……
SILSILA YA ILM YA MUJTAHID IMAMU WA FIQH WA
MADHHAB………………………………………………………………
ASILI YA MAKUNDI YA MADHHAB YA IBADHI……………………
ASILI YA MAIMAMU 12 WA MADHHAB YA SHIA…………………
ASILI YA MAKUNDI YA MADHHAB YA SHIA………………………
ASILI YA MADHHAB YA AHLU SUNNAH W AL JAMAAH…………..

74
107
124
174
187
190
191
192
200
201
206
208
268
290
296
322
324
328
349
357

370
374
384
391
394
406

14
ASILI YA UKOO WA QURAYSH, UKOO ULIOTOA BANU HASHIM
AMBAO PIA NI ASILI YA IMAM MUHAMMAD IDRIS AL SHAFI’I
ISNAD YA I’LM YA AL IMAM AL SHAFI’I KUANZIA KWA NABII
MUHAMMD SALALLAHU A’LAYHI WA SALAM………………………
SILSILA YA BAADHI YA WANAZUONI WA MADHHAB YA AL
IMAM AL SHAFI’I KUANZIA KWA IMAM AL SHAFI’I HADI KWA
IMAM IBN HAJAR AL ASQALANI……………………………………
SILSILA YA ILM YA FIQH YA MADHHAB YA IMAM AL SHAFII..
ENEO LILILOTAWALIWA NA DOLA LA OTTOMAN EMPIRE........
SILSILA YA WANAZUONI WA MAARUFU WA MADHHAB YA AL
SHAFI’I KUANZIA KWA IMAM AN NAWAWI HADI KWA
SHAYKH UL ISLAMI AHMAD ZAYN AD DAHLAN..........................
MAELEZO KWA UFUPI YA MAIMAMU WA SKULI ZA MADHHAB
NA VYANZO VYA FIQH VINAVYOTUMIWA KATIKA SKULI ZA
MADHHAB YAO........................................................................................
MAENEO YA WAFUASI WA MADHHAB TOFAUTI YA DINI YA
KIISLAM DUNIANI……………………..................................................
BAADHI YA TOFAUTI NA UFANANO BAINA YA MADHHAB
KATIKA SALA…………………………………………………………..
BAADHI YA TOFAUTI ZA MITIZAMO BAINA YA MADHHAB YA
IBADHI, SUNNI NA SHIA. ..................................................................
FATWA YA CHUO CHA AL AZHAR CHA MISRI YA KUYALETA
KARIBU MADHHAB YA KIISLAM - DAR AL TAQRIIB AL
MADHAHIB AL ISLAMIYYAH...................................................................
ASILI YA AQIDA ZA ASHARI, MATURIDI NA ATHARI KATIKA
AHLU SUNNA WAL JAMAAH………………………………………..
TOFAUTI BAINA YA AQIDA ZA ASHARI NA MATURIDI…………
SILSILA YA WANAZUONI WA AFRIKA MASHARIKI WA
MADHHAB YA AL IMAM AL SHAFI’I KUANZIA KWA MUFTI
ZAYN AD DAHLAN HADI KWA SHAYKH ALI AL BARWAN,
ABDALLAH SALEH AL FARSY NA HASAN IBN AMEIR…………..
SILSILA YA BAADHI YA TARIQAH ZA I’LM YA TASAWWUF ……….
FATWA YA RABITA AL A’ALAM ISLAMIYYAH KUHUSU
MUANDAMO WA MWEZI……………………………………………..
TALQIN AL RUH BAADA JAFN AL JASAD…………………………

429
456

468
475
498

505

526
534
559
569

577
582
586

611
733
816
820
884

15
UTANGULIZI.

﴾‫اﳊَ ﱠﻖ َوأَﻧﺘُ ْﻢ ﺗَـ ْﻌﻠَ ُﻤﻮ َن‬
ْ ْ‫اﳊَ ﱠﻖ ِﺎﺑﻟَْﺒ ِـﻄ ِﻞ َوﺗَ ْﻜﺘُ ُﻤﻮا‬
ْ ْ‫﴿وﻻَ ﺗَـ ْﻠﺒِ ُﺴﻮا‬
َ
Wala talbisoo alhaqqa bialbatili wataktumoo alhaqqa waantum taAAlamoona
(Surat Al Baqara 2:42)
Tafsir: Na msichanganye haki na batil, na wala msifiche ukweli wakati mkiujua.
Ningependa kumshukuru Allah Subhanahu wa Ta’ala na kumtakia Rehma na Amani
Mtume wake Muhammad Salallahu A’layhi wa Salam kwa kuniwezesha kuifanya
kazi hii kwa mara ya tatu. Namuomba Allah Subhanahu wa Ta’ala atunufaishe kwa
yale mambo yenye manufaa ndani ya kitabu hiki na pia yale yaliyokuwemo katika
maisha yetu na pia atuepushe na yale yasiyokua na manufaa nasi, kama ikiwa yamo
ndani ya kitabu hiki ama katika maisha yetu, kwani ni Allah pekee ndie mjuzi wa
kila kitu..Aamiin.
Kusudio la kuchapisha kitabu hiki ni kuelimisha jamii ya Kiislam kwa kifupi kwa
wale wanaopendelea kufahamu kuhusu Uislam, Taqlid na Ijtihad katika Historia ya
Uislam tangu kuanzia wakati wa Nabii Muhammad Salallahu A’layhi wa Salam,
wakati wa Makhalifah wanne wa Kiislam, kuijua historia ya kuenea kwa Dini ya
Kiislamu na njia walizotumia katika kueneza Uislam katika maeneo tofauti
ulimwenguni, tofauti na tulivyokua waislamu wa leo.
Vile vile kuielimisha jamii ya Kiislamu kuijua historia ya Maimamu wa Madhhab
ya Kiislam, kujua kwa nini Waislam huwafuata Maimamu wa Maadhhab tofauti
duniani, kujua tofauti za Maimamu hao katika baadhi ya mambo na makubaliano
yao katika baadhi ya mambo, na kujua Madhhab ya Maimamu hao yalienea vipi
katika maeneno mbali mbali Ulimwenguni tangu yalipoanzia hadi kufikia hapa
tulipofikia leo.
Ingawa mada kuu ya kitabu hiki ni kuhusu Ijtihad na Taqlid, lakini pia nimeangalia
mambo mengine ambayo hua yanaenda sambamba na mada hiyo. Kitabu hiki
kimegawika katika sura nane tofauti ambazo zinazungumzia mambo mbali mbali
katika historia ya Uislam, kama vile Asili ya dini ya Kiislam, Asili na kusudio la
kushushiwa Mitume na Allah Subhanah wa Ta’ala, Historia ya mji wa Makkah na
pia ya ukoo wa Quraysh na asili ya Nabii Muhammad Salallahu A’layhi wa Salam,
Maqasid ash Sharia’h, asili ya Ijtihad na Taqlid na historia ya uongozi wa Amir ul

16
Mu’minin wote wanne wa Uislam na watawala mbali mbali wa Kiislam waliofuatia
baada ya Amir ul Mu’minin hao, kama vile tawala za Banu Umayyad wa Damascus,
Banu Umayyad wa Al Andalus, Al Abbas wa Baghdad, Utawala wa Seljuq, Al
Ayyub wa Misri, Dola la Ottoman la Uturuki, Dola la Al Bu Said wa Oman na
Zanzibar na kuangalia mafanikio yao katika kuendeleza, kuonesha na kudumisha
sifa sahihi na za asili za dini ya Kiislamu.
Katika kitabu hiki pia nimezungumzia maana na asili ya Madhhab ya Kiislam,
Historia za Maimamu wa Madhhab hayo ikiwemo Madhhab ya Ibadhi, Shia, Hanafi,
Malik, Shafi’i na Hanbal. Na kuzungumzia tofauti za wanavyuoni wa Madhhab hayo
na pia mitizamo yao kuhusiana na tofauti zao, na vile vile sikuwacha kuzungumzia
historia za Wanazuoni wakubwa wa Afrka Mashariki na pia mitihani waliyokutana
nayo na namna walivyoshirkiana na kua na umoja baina yao na Wanazuoni wengine
wa Kiislam Duniani dhidi ya wale wanaoipiga vita Dini ya Kiislam, na namna
Wanazuoni hao walivyokabiliana na mitihani hiyo.
Nimeangalia na pia mitizamo ya wanazuoni juu ya baadhi ya mitihani ya ndani
inayosababishwa na baadhi ya wafuasi wa Dini ya Kiislam, mitihani ambayo
inayotutatiza, kutuchanganya na kutuletea mgawanyiko miongoni mwa Waislam wa
leo ambayo hutokana na kutokujua maana, asili na uhalali wa Ijtihad, Taqlid,
Bida’a, Talfik, Tasawwuf, Takfir, Kufr, Tawassul, Jihad, Ru`yatul Hilal, Talqin na
mengineyo, nimeyaangalia mambo hayo si kwa ajili ya kuunga mkono ama kupinga
mambo hayo, bali kwa ajili ya kuonesha misingi ya mambo hayo kwa wale wasiojua
lakini wakawa wanafuata ama kufanya mambo hayo na pia kwa wale wasiojua lakini
wakawa wanayapinga mambo hayo ili kujaribu kujenga mandhari ya ustahmilivu
katika jamii ya Kiislam.
Kwa kua dhumuni la kitabu hiki ni kuelimisha jamii, inawezekana kua kuna baadhi
ya watu wakafahamu ama kutafsir sivyo maelezo yaliyokuwemo ndani yake, hivyo
ningependa kutilia mkazo kua dhumuni la kitabu hiki si kukosoa, kuwalazimisha
wale wasiofuata mitizamo iliyokuwemo ndani yake kuifuata, kuanzisha mjadala,
kusomesha somo la Fiqh ama kuchochea uhasama miongoni mwa Waislam, kwani
dini ya Kiislam inapinga chuki, fitna, hasad, uhasama na mijadala isiokua na faida
ya kuelimisha ndani yake n.k, bali ni kujenga mazingira ya kuheshimiana,
kufahamiana na kustahmiliana katika Ummah wa Kiislam.
Katika ulimwengu wa leo wa Kiislamu kuna migawanyiko ya makundi tofauti, na
inaonekana kua Waislamu wengi wako katika hali hii kwa sababu ya kutofahamu
ukweli na undani wa dini ya Kiislam ulivyo, hawaijui Historia ya Uislam, hawawajui
Maimamu wa Madhhab yao, wala tofauti za Maimamu wa Madhhab hayo, na pia

17
Maimamu hao walikua wanazichukulia vipi tofauti zao, ili kujua uhalisi wa
mitizamo ya Madhhab ya Kiislamu juu ya tofauti baina ya Madhhab na kua
mstahimlivu juu ya tofauti hizo, inabidi mtu ajue historia ya Uislamu na historia ya
Madhhab hayo, kanuni zao na njia wanazozitumia katika kutoa hukmu.
Kwa kua Waislam wengi wa Afrika Mashariki ni wafuasi wa Imam Al Shafi’i, basi
nimeamua kutumia kurasa nyingi zaidi kumuelezea Imam Al Shafi’i na Madhhab
yake, kuliko Maimamu wengine katika kitabu hiki ili Waislamu hao wapate kujua
zaid kuhusu Imam Al Shafi’i na Madhhab yake wanayoyafuata na misimamo ya
Madhhab ya Imam Al Shafi’i kuhusiana na mambo mbali mbali katika dini ya
Kiislamu.
Ningependa kuomba samahani, kwa wale wasiofuata Madhhab ya aina yeyote, kwa
wale wanaofuata Madhahab mengine yasiyokua ya Ahlu Sunnah wal Jamaah na pia
kwa wale wasiofuata Madhhab ya Al Imam Al Shafi’i kwani mambo mengi ambayo
yameelezewa ndani ya kitabu hiki yameegemea zaidi katika upande mmoja wa
Madhhab Ahlu Sunnah wal Jamaa na zaid katika mitazamo ya Madhhab ya Imam
Al Shafi’i, hata hivyo katika baadhi ya mambo ambayo nimepata vithibitisho vya
Madhhab mengine basi pia sikuwacha kuweka wazi vithibitisho vyao katika kuweka
wazi mitizamo yao katika mambo yaliyozungumziwa ndani yake.
Vile vile ningelipenda kuomba samahani pale itakapoonekana kua nimeteleza katika
kuzungumzia kuhusiana na Madhhab ya Ibadhi kwa sababu miongoni mwa maelezo
yanayoelezea Madhhab ya Ibadhi niliyoyapata basi mengi yametokana na vyanzo
vilivyotofautiana vya wafuasi wa Madhhab ya Ibadhi wa Afrika ya Kaskazini
ambayo hua ni rahisi kupatikana na baadhi yametokana na vyanzo vya wafuasi wa
Madhhab ya Ibadhi wa Oman ambayo hua ni vigumu sana kupatikana. Jambo
ambalo linaweza kuwasababishia baadhi ya wasomaji kufaham sivyo, kwani kidogo
kuna kutofautiana kuhusiana na uhalisi wa maelezo ya historia ya Madhhab hayo,
baina ya pande hizo mbili na pia baina ya Wanazuoni wa Madhhab hayo wa karne
zilizotangulia na Wanazuoni wa karne za hivi karibuni.
Inshaallah Allah atunufaishe na kila lenye manufaa ndani ya kitabu hiki na
atuepushe na kila lenye shari na walakin na hivyo kutokua na manufaa yeyote
ndani yake…Aamiin.

18
SURA YA KWANZA

ِ
ِ ِ ِ ِ
‫﴿ﺷ ِﻬ َﺪ ﱠ‬
َ
َ‫اﻪﻠﻟُ أَﻧﱠﻪُ ﻻَ إِﻟَ َـﻪ إِﻻﱠ ُﻫ َﻮ َواﻟْ َﻤﻠَـﺌ َﻜﺔُ َوأ ُْوﻟُﻮاْ اﻟْﻌ ْﻠ ِﻢ ﻗَﺂﺋ َﻤﺎً ِﺎﺑﻟْﻘ ْﺴﻂ ﻻَ إِﻟَـﻪ‬
ِ‫ إِ ﱠن اﻟ ِّﺪﻳﻦ ِﻋ َﻨﺪ ﱠ‬- ‫اﳊ ِﻜﻴﻢ‬
ِ
ِ
﴾‫اﻪﻠﻟ ا ِﻹ ْﺳﻠَ ُـﻢ‬
َ
ُ َْ ‫إﻻﱠ ُﻫ َﻮ اﻟْ َﻌﺰ ُﻳﺰ‬
Shahida Allahu annahu la ilaha illa huwa waalmala-ikatu waoloo alAAilmi
qa-iman bialqisti la ilaha illa huwa alAAazeezu alhakeemu, Inna alddeena
AAinda Allahi al-islamu. (Surat al Imran 3:18-19).

Tafsir: Allah anashuhudia kua Lâ ilâh illa Huwa (Hakuna mwenye kustahiki
kuabudiwa isipokua yeye), na Malaika (wanashuhudia hilo), na wenye Ilm (pia
wanashuhudia hilo). Yeye ni mwenye kusimamisha haki kwa viumbe wake Lâ
ilâh illa Huwa (Hakuna mwenye kustahiki kuabudiwa isipokua yeye), Yeye ni
mwingi wa uwezo na mwingi wa hikma. Hakika ya dini mbele ya Allah ni
Uislam.
ASILI NA MAANA YA NENO DINI.
Neno Dini ni moja kati ya maneno muhimu na yanayotumika sana ulimwenguni,
kwani neno hili hua ni muongozo wa mfumo wa maisha ambao ndio unaowapelekea
viumbe kujali wanayoyafanya katika maisha yao na hivyo kuwapelekea kufuzu
katika maisha ya hapa Duniani na kesho Akhera.
Tukiangalia maana ya neno hili kwa lugha ya kiarabu, lugha ambayo ndio asili ya
neno hilo, basi tunaona kua neno Dini lina na Tafsir nyingi zikiwemo miongoni
mwao pamoja na:Kutiishwa, Kunyenyekea, Kuwa chini ya Mamlaka, Kua chini ya uangalizi,
Njia, Tabia na Mazoea ya kitu fulani, na vile vile Adhabu, Sharia’h, Malipo na
Hukmu kama vile wanavyosema waarabu wenyewe : Kama tadinu tudan
ambapo maana yake kwa Kiswahili tunasema Kama uwafanyiavyo wengine basi
nawe ndivyo hivyo hivyo utakavyofanyiwa.
Kutokana na maana ya tafsir hizo tunaona kua maana ya neno hilo linapotumika
katika mfumo wa maisha ulimwenguni basi mfumo huo hua unafafanulika kama
ifuatavyo:

19
Mfumo wa maisha ulio chini ya Mamlaka, uangalizi na utiifu unaofuata njia
zilizowekwa na mwenye Mamlaka kamilifu ya maisha hayo ambamo ndani
yake mna hukmu za Malipo kwa watiifu wa Mamlaka hayo na Adhabu kwa
waasi wa Mamlaka hayo.
Tunapouzungumzia mfumo huo wa njia ya maisha ya viumbe vinavyoishi
Ulimwenguni basi pia hua tunamzungumzia yule mwenye mamlaka juu ya viumbe
hivyo, yaani Muumbaji wa viumbe hivyo. Na hakuna mwengine mwenye uwezo wa
kuumba isipokua ni Allah Subhanahu wa Ta’ala, ambae anapotaka kitu kiwe basi
huamrisha ‘kua’ na kinakua, kama inavyosema Qur’an tukufu:

‫ ﻓَ ُﺴْﺒ َﺤ َـﻦ ٱﻟﱠ ِﺬى ﺑِﻴَ ِﺪ ِﻩ‬- ‫ﻮل ﻟَﻪُ ُﻛﻦ ﻓَـﻴَ ُﻜﻮ ُن‬
َ ‫﴿إِﱠﳕَﺂ أ َْﻣُﺮﻩُ إِ َذآ أ ََر َاد َﺷْﻴﺌﺎً أَن ﻳـَ ُﻘ‬
﴾‫ﻮت ُﻛ ِّﻞ َﺷ ْﻰ ٍء َوإِﻟَْﻴ ِﻪ ﺗـُْﺮ َﺟ ُﻌﻮ َن‬
ُ ‫َﻣﻠَ ُﻜ‬
Innama amruhu idha arada shay-an an yaqoola lahu kun fayakoonu;
Fasubhana alladhi biyadihi malakootu kulli shay-in wa-ilayhi turjaAAoona
(Surat Yasin 36:82-83)
Tafsir: Hakika amri yake, anapokikusudia kitu basi hua ni kukiambia ‘Kua’ na
kitu hicho hua. Ametukuka yeye ambae katika mikono yake kuna umiliki wa kila
kitu na kwake yeye mtarudishwa.
Kwani Allah Subhanahu wa Ta’ala ni mwenye uwezo wa kuumba kitu chochote,
vyovyote atakavyo, bila ya kutokana na kitu chengine au kuwepo kwa kitu chengine
chochote iwe kwa ghafla moja tu, kun fayakun (‫( )ﻛُن ﻓَﯾَﻛُو ُن‬kua na kinakua), na pia
ni mwenye uwezo wa kuumba kitu na kukiumbia kitu hicho mahitaji yake yote bila
ya kuwepo kwa kitu chengine, au kuumba vitu au viumbe kwa kuchukua muda fulani
yaani kukitoa kiumbe akiumbacho kutoka katika hatua moja hadi nyengine, na pia
bila ya kuwepo utofauti wa uwezo wake juu ya kuumba kwake huko iwe kwa ghafla
au kwa kuchukua muda fulani.
Na hii ni moja kati njia za Allah Subhanahu wa Ta’ala za kuonesha busara zake,
ukamilifu wake na kudhihirisha maana na sifa zilizomo katika majina yake kwa
viumbe wake kama alivyosema katika Qur’an:

20

ِ ‫﴿وِﻣﻦ آ�ﺗِِﻪ ﺧ ْﻠﻖ ٱﻟ ﱠﺴﻤﺎو‬
ِ ‫ات َوٱﻷ َْر‬
‫ﺚ ﻓِﻴ ِﻬ َﻤﺎ ِﻣﻦ َدآﺑﱠٍﺔ َوُﻫ َﻮ َﻋﻠَ ٰﻰ‬
‫ض َوَﻣﺎ ﺑَ ﱠ‬
ََ ُ َ َ ْ َ
﴾‫َﲨْﻌِ ِﻬ ْﻢ إِ َذا ﻳَ َﺸﺂءُ ﻗَ ِﺪ ٌﻳﺮ‬
Wamin ayatihi khalqu alssamawati waal-ardhi wama baththa feehima min
dabbatin wahuwa AAala jamAAihim idha yashao qadeerun (Surat Ash Shuraa
42:29).
Tafsir: Na miongoni mwa dalili zake ni kuumba mbingu na ardhi, na viumbe hai
vilivyotawanyika ndani yake, na yeye ana uwezo wa kuwakusanya pamoja
atakapo.

ُ ‫( )ﻛُن ﻓَﯾَﻛُو‬kua na kinakua), inabidi
Ili kufahamu zaid kuhusiana na kun fayakun (‫ن‬
kufahamu maana ya umoja wa vitendo na wa viumbe vyote vilivyoumbwa kutokana
na matakwa kamilifu ya Allah Subhanahu wa Ta’ala. Umoja huu unatoka na namna
anavyoumba bila ya kuhitaji msaada wa yeyote au msaidizi yeyote zaidi yake.
Tunaposema kun fayakun (‫( )ﻛُن ﻓَﯾَﻛُو ُن‬kua na kinakua), basi haina maana kua
Allah Subhanahu wa Ta’ala anatumia maneno na kuamrisha kitu kiwe, la! Bali
maana yake ni kua anapotaka kitu kiwe kinakua bila ya kuchukua hata sekunde baina
ya kutokuwepo kwa kitu hicho na kuwepo kwake. Hivyo hapa imetumika kun
ُ ‫)ﻛُن ﻓَﯾَﻛُو‬, ili kuwa kama ufafanuzi kwa waliokusudiwa kufikishiwa
fayakun (‫ن‬
ujumbe huo ambao ni Bani Adam (Kizazi cha Adam) kutokana na uwezo wa ufaham
wao wa kibinaadam.

ُ ‫)ﻛُن ﻓَﯾَﻛُو‬, kamwe hauwezi kutafsirika
Kwa sababu uwezo huo wa kun fayakun (‫ن‬
unavyotakiwa utafsirike kwa maneno au kwa ufaham wa Bani Adam.
Kauli hii ya Kun fayakun imetajwa tena na Allah Subhanahu wa Ta’ala pale
aliposema:

﴾‫ﻮل ﻟَﻪُ ُﻛ ْﻦ ﻓَـﻴَ ُﻜﻮ ُن‬
َ ‫﴿إِﱠﳕَﺎ ﻗَـ ْﻮﻟَُﻨﺎ ﻟِ َﺸ ْﻰ ٍء إِ َذآ أ ََرْد َ�ﻩُ أَن ﻧـﱠ ُﻘ‬
Innama qawluna lishay-in idha aradnahu an naqoola lahu kun fayakoonu
(Surat An Nahl 16:40)

21
Tafsir: Kwa hakika! Kauli yetu juu kitu tunachokikusudia, ni kukiambia Kua na
kinakua
Anasema Imam Abu Hamid Ibn Muhammad Al Ghazal kuhusiana na ‘Kun
fayakunu’ kua: ‘Aya hii kamwe haiwezi kutafsirikia kwa juu juu kwa sababu
kama ikiwa kauli ya Allah ‘Kun’ iliamrishwa kwa kitu ambacho hakijawa, basi
itakua ni jambo lisilowezekana kwa sababu, kitu ambacho hakijawa hua
hakiwezi kufahamu kilivyoamrishwa na hivyo hakitoweza kutii amri hiyo, na
ikiwa amri hiyo iliamrishwa wakati kitu hicho kishakua basi amri hiyo hua hai
hitajiki, kwa sababu kitu hicho tayari kishakua. Lakini pale kilipotumika
‘Kinaya’ (kukielezea kitu kupitia kwa mfano wa kitu chengine) hiki, basi
kimetumika ili kuelezea kwa kina Ufahamu wa viumbe, ili kuonesha mfano wa
Uwezo Mkubwa wa kupita kiasi wa Allah ambao hakuna njia nyengine ya
kuuelezea ukafahamika isipokua kwa njia hii’
Miongoni mwa vitu vilivyoumbwa mwanzo na Allah Subhanahu wa Ta’ala ni
pamoja na Nuru, Maji, Arshi, Kursi na Kalamu. Kwani kabla ya kuumbwa kwa
Ulimwengu, kila kitu kilikua kipo katika kiza cha kutokuwepo. Hivyo kutokana na
Neema na Ukarimu wa Allah Subhanahu wa Ta’ala akaondoa kiza hicho na kuumba
Nuru ambayo ilikua ni asili au kiini cha kuwepo kila kitu kilichokuwepo.
Kuna aina mbili za Nuru. Aina ya kwanza ni Nuru iliyoumbwa ambayo ndio
inayopatikana Duniani, Akhera na Peponi. Nuru hii imegawika makundi mengi na
inajumuisha Muangaza, I’lm, Uongofu, Imani n.k. kwani kazi ya kila aina ya Nuru
hua ni kumurika aina fulani ya kiza cha kitu kisichokuwepo na kuonesha ukweli
halisi ulivyo wa kitu hicho kwa kukifanya kiwepo.
Aina ya pili ya Nuru ni Nuru ambayo haikuumbwa na hii hua inajulikana kama moja
kati ya Majina ya Sifa Takatifu za Allah Subhanahu wa Ta’ala. Hii ni Sifa ambayo
Allah Subhanahu wa Ta’ala mwenyewe anaielezea katika Qur’an kama ifuatavyo:

ِ
ِ ‫ض ﻣﺜَﻞ ﻧُﻮِرﻩِ َﻛ ِﻤ ْﺸ َﻜﻮ ٍاة ﻓِﻴﻬﺎ ِﻣﺼﺒ‬
ِ
‫ﺎح‬
‫﴿ﱠ‬
ْ ‫ﺎح ٱْﻟﻤ‬
ٌ َْ َ
ُ َ‫ﺼﺒ‬
ُ ُ‫ٱﻪﻠﻟُ ﻧ‬
ُ َ ‫ﻮر ٱﻟ ﱠﺴ َﻤ َﺎوات َوٱﻷ َْر‬
ٍ ‫ِﰱ زﺟﺎﺟ‬
‫ي ﻳُﻮﻗَ ُﺪ ِﻣﻦ َﺷ َﺠَﺮٍة ﱡﻣﺒَ َﺎرَﻛ ٍﺔ َزﻳْـﺘُﻮﻧٍَﺔ ﻻﱠ‬
َ
‫ﻛ‬
‫ﻮ‬
‫ﻛ‬
‫ﺎ‬
‫ﱠﻬ‬
‫ـ‬
‫ﻧ‬
‫ﺄ‬
‫ﻛ‬
‫ﺔ‬
‫ﺎﺟ‬
‫ﺟ‬
‫ٱﻟﺰ‬
‫ﺔ‬
‫ﱡ‬
‫ﺐ ُد ِّر ﱞ‬
َ
َ
َ
ُ
َ
َ
َ
َ َُ
ٌ ْ
ِۤ
ٍ
ٍِ
‫ﱡﻮر َﻋﻠَ ٰﻰ ﻧُﻮٍر ﻳَـ ْﻬ ِﺪى‬
ُ ‫َﺷ ْﺮﻗﻴﱠﺔ َوﻻَ َﻏ ْﺮﺑِﻴﱠﺔ ﻳَ َﻜ‬
ٌ ‫ﺎد َزﻳْـﺘُـ َﻬﺎ ﻳُﻀﻲءُ َوﻟَ ْﻮ َﱂْ ﲤَْ َﺴ ْﺴﻪُ َ�ٌر ﻧ‬
ِ ‫ﺎل ﻟِﻠﻨ‬
﴾‫ٱﻪﻠﻟُ ﺑِ ُﻜ ِّﻞ َﺷ ْﻲ ٍء َﻋﻠَﻴِ ٌﻢ‬
َ َ‫ٱﻪﻠﻟُ ٱﻷ َْﻣﺜ‬
‫ﱠﺎس َو ﱠ‬
‫ب ﱠ‬
‫ﱠ‬
ْ َ‫ٱﻪﻠﻟُ ﻟِﻨُﻮِرِﻩ َﻣﻦ ﻳَ َﺸﺂءُ َوﻳ‬
ُ ‫ﻀ ِﺮ‬

22
Allahu nooru alssamawati waal-ardhi mathalu noorihi kamishkatin feeha
misbahun almisbahu fee zujajatin alzzujajatu kaannaha kawkabun durriyyun
yooqadu min shajaratin mubarakatin zaytoonatin la sharqiyyatin wala
gharbiyyatin yakadu zaytuha yudee-o walaw lam tamsas-hu narun noorun
AAala noorin yahdee Allahu linoorihi man yashao wayadribu Allahu alamthala lilnnasi waAllahu bikulli shay-in AAaleemun.(Surat Al-Noor 24: 35).
Tafsir: Allah ni Nuru ya Mbingu na Ardhi, mithli ya Nuru yake ni kama Mishkat
(Mishkat ni sehemu kama kidirisha ambacho hujengwa maalum kwa ajili ya
kuwekea taa ukutani na hivyo kufanya muangaza wa taa hiyo uwe mkubwa zaid
kuliko taa hiyo ikikaa katika sehemu iliyo wazi), na ndani yake mna taa, na taa
hiyo imo ndani ya kioo. Kioo ambacho kinang’ara kama nyota ya Durriyun (aina
ya nyota yenye kung’ara sana kama lulu), (taa) ambayo imewashwa kutokana na
mti mtakatifu wa Mzaituni usio wa Mashariki wala Magharibi, ambao mafuta
yake hutoa mwangaza bila ya kuguswa na moto wowote (kuwashwa). Nuru juu ya
Nuru! Allah humuongoza katika mwangaza wake yeyote yule amtakae. Na Allah
anaweka wazi mifano kwa Bani Adam, Na hakika Allah ni mwenye kujua kila
kitu.
Aya hii imetumia kiunganishi ‘ka’ kinachotafsirika kwa lugha ya Kiswahili kama
‘kama’ ambacho hujulikana kama Kaf at tashbih ambayo inayoleta maana ya
kushabihisha kitu kimoja kua kinafanana tu na kitu chengine lakini hata hivyo, kitu
hicho si kitu chenyewe kilichokusudiwa. Kutumika kwa kaf at tashbih katika aya
hii kunaonesha kutokuwepo uwezekano wa kuelezea sifa za Majina ya Allah
Subhanahu wa Ta’ala hata kupitia kwa njia za kufananisha kwani yeye mwenyewe
anasema kua:

﴾ٌ‫ﺲ َﻛ ِﻤﺜْﻠِ ِﻪ َﺷ ْﻰء‬
َ ‫﴿ﻟَْﻴ‬
Laysa kamithlihi shay-un (Surat Ash Shuraa 42:11)
Tafsir: Hakuna kitu chochote chenye mithli yake.
Na vile vile akasema:

﴾‫َﺣ ٌﺪ‬
َ ‫﴿وَﱂْ ﻳَ ُﻜ ْﻦ ﻟﱠﻪُ ُﻛ ُﻔﻮاً أ‬
َ

Walam yakun lahu kufuwan ahadun (Surat Al Ikhlas 112:4)

23
Tafsir: Hakuna anaefanana nae.
Hivyo ufananisho huu wa Sifa ya ‘Nuru ya Allah’ hauwezi kuonesha ukweli halisi
ulivyo, bali ufafanisho huu umetumika ili kufafanua kimaana kutokana na ufahamu
wa walengwa waliokusudiwa, kwa sababu ukweli halisi wa ‘Nuru ya Allah’ ni
ukweli ambao hauwezi kufikirika kwa hali yeyote ya kiumbe yeyote yule na wala
hauwezi kuelezeka kwa lugha ya kiumbe chochote.
Imam Abu Hamid Ibn Muhammad Al Ghazal katika kuielezea maana ya Al Nur
anasema kua: Al Nur ni yule anaeonekana kutokana na kuvifanya vitu vyote
vionekane, kwani kila kitu kinachoonekana chenyewe na kusababisha vitu
vyengine vionekane hua kinaitwa Nuru. Tukiangalia kwa mtazamo wa kua kila
kilichokuwepo hupingana na kisichokuwepo, basi kile kinachoonekana
hakiwezi kulinganishwa na kitu chengine isipokua tu na kile kilichokuwepo.
Kwani hakuna kiza kilichokua cheusi zaidi kuliko kile kiza cha kitu
kisichokuwepo.
Kile kilichokua huru kutokana na giza la kutokuwepo, na kua na uwezekano
wa kutokuwepo, na huondoa kila kitu kutoka katika kiza cha kutokuwepo na
kukiingiza katika udhihirisho wa kuwepo, basi hua kinastahiki kuitwa Nuru.
Kuwepo ni Nuru iliyohuru isiyotegemea kitu inayomurika kila kitu kutokana
na asili ya Nuru yake Allah Subhanah wa Ta’ala, kwani Allah Subhanahu wa
Ta’ala ni Nuru ya Mbingu na Ardhi. Na kama ilivyokua hakuna hata chembe
moja pekee ya muangaza wa jua ambayo huonesha kua ndio chanzo cha
muangaza wa jua hilo, basi vile vile hakuna hata chembe moja ya kitu kutoka
katika vitu vilivyomo ndani ya mbingu na ardhi, ambacho hakimpelekei mtu
kukosa uhakika wa kutokana na uwezekano wa kuwepo kwake bila ya kuhitaji
kuwepo kwa yule aliesababisha kuwepo kwa kitu hicho.
Hivyo kutokana na Nuru, hususan Nuru ya Allah, basi kila kitu hua kiko wazi,
chenye kuonekana, chenye kufahamika na hivyo kua ni chenye uhakika na chenye
kua na yakini.
KUUMBWA KWA ULIMWENGU.
Baada ya Allah Subhanahu wa Ta’ala kuumba Nuru na kuonesha kila kinachotakiwa
kuonekana na wale ambao kutokana na Hikma za Allah Subhanahu wa Ta’ala
mwenyewe kutaka wavione, basi akauumba Ulimwengu unaojumuisha Mbingu na
Ardhi, kama Surat Fatir inavyosema:

24

ِ ‫ﺎﻃ ِﺮ ٱﻟ ﱠﺴﻤﺎو‬
ِ َ‫ٱﳊﻤ ُﺪ ِﱠﻪﻠﻟِ ﻓ‬
ِ ‫ات َوٱﻷ َْر‬
﴾‫ض‬
ْ َْ ﴿
ََ
Alhamdu lillahi fatiri alssamawati waal-ardhi (Surat Fatir 35:1)
Tafsir: Sifa zote na Shukrani anastahiki Allah, alieanzisha kwa kuumba (bila ya
kutokana na kitu chochote) mbingu na ardhi.
Ulimwengu ambao ndani yake mna sehemu mbili tofauti, sehemu ya Ash Shahada
(wenye kuonekana) ambao tunaoishi sisi na vile vile kuna sehemu ya Al Gahyb
(usioonekana). Allah Subhanahu wa Ta’ala anatuthibitishia kuwepo kwa
ulimwengu unaoonekana na usionekana pale aliposema katika Qur’an:-

﴾

ِ ‫ٱﻪﻠﻟ ٱﻟﱠ ِﺬى ﻻَ إِﻟَـٰ َﻪ إِﻻﱠ ُﻫﻮ َﻋ ِﺎﱂ ٱﻟْﻐَْﻴ‬
‫ﱠﻬ َﺎدةِ ُﻫ َﻮ ٱﻟﱠﺮ ْﲪَـٰ ُﻦ ٱﻟﱠﺮِﺣ ُﻴﻢ‬
َ ‫ﺐ َوٱﻟﺸ‬
ُ‫﴿ ُﻫ َﻮ ﱠ‬
ُ َ

Huwa Allahu alladhi la ilaha illa huwa AAalimu alghaybi waalshshahadati
huwa alrrahmanu alrraheemu; (Surat Al Hashr 59:22)
Tafsir: Yeye ni Allah, ambae hakuna Mola isipokua yeye, yeye ni mwenye kujua
yasiyoonekana na yenye kuonekana. Yeye ni mwingi wa Rehma na mwingi wa
kurehemu.
Na akasema tena kua

ِ‫ َذﻟِﻚ اﻟْ ِﻜﺘﺎب ﻻَ رﻳﺐ ﻓِ ِﻴﻪ ﻫﺪى ﻟِّْﻠﻤﺘﱠﻘ‬- ‫﴿ ۤ ۤاﱂ‬
ِ‫ ٱﻟﱠ ِﺬﻳﻦ ﻳـُ ْﺆِﻣﻨُﻮ َن ِﺎﺑﻟْﻐَْﻴﺐ‬- ‫ﲔ‬
َ ُ ً ُ َ َْ ُ َ َ
َ
ِ
﴾‫ﺼﻼ َة َوِﳑﱠﺎ َرَزﻗْـَﻨ ُـﻬ ْﻢ ﻳُ ِﻨﻔ ُﻘﻮ َن‬
‫ﻴﻤﻮ َن ٱﻟ ﱠ‬
ُ ‫َوﻳُﻘ‬
Alif-Lâm-Mîm. Dhalika alkitabu la rayba feehi hudan lilmuttaqeena; Alladhina
yu/minoona bialghaybi wayuqeemoona alssalata wamimma razaqnahum
yunfiqoona (Surat Al Baqara 2:1-3)
Tafsir: Alif lam Mim. Hiki ni kitabu ambacho hakina shaka ndani yake, ambacho
ni muongozo kwa wenye Taqwa. Wale ambao wenye kuamini al Ghayb
(Ulimwengu usioonekana), na wakasimamisha Sala na wakanufaika na kile
tulichowaruzuku.

25
Al Ghayb, Ulimwengu usioonekana unajumuisha kila kisichoweza kuonekana,
kusikika na kuhisika kwa hisia za Bani Adam kama vile: Muumbaji ambae ni Allah
Subhanahu wa Ta’ala na kila kitu ambacho amekiumba yeye lakini hakiwezi
kuonekana, kusikika au kuhisika, kwa mfano kama vile Malaika, Maandiko, Wahy,
Pepo, Jahannam, Akhera, Roho, Majini n.k.
Allah Subhanahu wa Ta’ala ameelezea kuhusiana na uumbwaji wa Al Ghayb na pia
Ash Shahada unaoonekana ambao upo baina ya mbingu na ardhi, kwa kusema kua:

ۤ
ِ‫ﱠ‬
ِ
‫ﺎﳘَﺎ َو َﺟ َﻌ ْﻠﻨَﺎ‬
ُ َ‫ض َﻛﺎﻧَـَﺘﺎ َرﺗْﻘﺎً ﻓَـ َﻔﺘَـ ْﻘﻨ‬
َ ‫ﻳﻦ َﻛ َﻔُﺮواْ أَ ﱠن ٱﻟ ﱠﺴ َﻤ َﺎوات َوٱﻷ َْر‬
َ ‫﴿أ ََوَﱂْ ﻳـََﺮ ٱﻟﺬ‬
ِ ‫ِﻣﻦ ٱﻟْﻤ‬
ِ ‫ َو َﺟ َﻌ ْﻠﻨَﺎ ِﰱ ْاﻷَْر‬- ‫ﺂء ُﻛ ﱠﻞ َﺷﻲ ٍء َﺣ ٍﻲ أَﻓَﻼَ ﻳـُ ْﺆِﻣﻨُﻮ َن‬
‫ض َرَو ِاﺳ َﻰ أَن َﲤِ َﻴﺪ‬
َ َ
ّ ْ
ً‫ َو َﺟ َﻌ ْﻠﻨَﺎ اﻟ ﱠﺴ َﻤﺂءَ َﺳ ْﻘﻔﺎ‬- ‫ﻬﺑِِ ْﻢ َو َﺟ َﻌ ْﻠَﻨﺎ ﻓِ َﻴﻬﺎ ﻓِ َﺠﺎﺟﺎً ُﺳﺒُﻼً ﻟﱠ َﻌﻠﱠ ُﻬ ْﻢ ﻳـَ ْﻬﺘَ ُﺪو َن‬
‫ وُﻫﻮ ٱﻟﱠ ِﺬى َﺧﻠَ َﻖ اﻟﱠ‬- ‫ﺿﻮ َن‬
ِ ‫ﱠْﳏ ُﻔﻮﻇﺎً َوُﻫ ْﻢ َﻋ ْﻦ ءاﻳَـﺘِ َﻬﺎ ُﻣ ْﻌ‬
‫ﺲ‬
‫ﱠﻤ‬
‫ﺸ‬
‫اﻟ‬
‫و‬
‫ـﺮ‬
‫ﱠﻬ‬
‫ـ‬
‫ﻨ‬
‫اﻟ‬
‫و‬
‫ﻞ‬
‫ﻴ‬
‫ﺮ‬
ُ
ْ
َ
ْ
َ
َ
َ
َ
َ
َ
َ
َ
ٍ َ‫واﻟْ َﻘﻤﺮ ُﻛﻞﱞ ِﰱ ﻓَـﻠ‬
﴾‫ﻚ ﻳَ ْﺴَﺒ ُﺤﻮ َن‬
ََ َ
Awa lam yara alladhina kafaroo anna alssamawati waal-ardha kanata ratqan
fafataqnahuma wajaAAalna mina alma-i kulla shay-in hayyin afala
yu/minoona; WajaAAalna fee al-ardhi rawasiya an tameeda bihim
wajaAAalna feeha fijajan subulan laAAallahum yahtadoona; WajaAAalna
alssamaa saqfan mahfoodhan wahum AAan ayatiha muAAridhoona; Wahuwa
alladhi khalaqa allayla waalnnahara waalshshamsa waalqamara kullun fee
falakin yasbahoona (Surat Al Anbiya 21:30-33)
Tafsir: Jee wale wasioamini hawajui kua Mbingu na Ardhi vilikua ni kitu kimoja,
na baadae tukavibagua, na tukaumba kila kitu kutokana na Maji? Jee
hawaamini?; Na tukaweka katika Dunia, Milima iliyoimarika ili isitikisike
pamoja nayo, na tukaweka ndani yake njia kwa ajili yao ili wapite bila kupotea.
Na tukaifanya mbingu kua paa lililo salama na lenye kudhibitiwa vizuri sana.
Lakini hata hivyo wanageukia upande wa pili wa dalili zetu; Na ni yeye alieumba
usiku na mchana, jua na mwezi, na kila kimoja kinaelea katika njia yake.
Aya hiyo inaweka wazi kua katika kuumbwa kwa ulimwengu unaonekana, basi
kwanza mbingu na ardhi vilikua ni kitu kimoja kilichoungana lakini baadae

26
vikatenganishwa na kila moja kikawa mbali na mwenzake, zikawekwa Ardhi saba
na Mbingu saba, kisha ikawekwa hewa baina ya ardhi ya mwisho ya juu na mbingu
ya mwisho ya chini na ikasababiswha mvua kunyesha kutoka mbinguni na baada ya
hapo miti ikaota ardhini.
Qur’an imethibitisha mara mbili kua baina ya vitu viwili hivi, yaani mbingu na ardhi,
kua Ardhi iliumbwa mwanzo kuliko Mbingu, katika aya zifuatazo:

ِ ‫ﲨﻴﻌﺎً ﰒُﱠ اﺳﺘـﻮى إِ َﱃ اﻟ ﱠﺴﻤ‬
َِ ‫ض‬
ِ ‫﴿ﻫﻮ اﻟﱠ ِﺬى َﺧﻠَ َﻖ ﻟَ ُﻜﻢ ﱠﻣﺎ‬
ِ
‫ﺂء ﻓَ َﺴ ﱠﻮ ُاﻫ ﱠﻦ‬
‫ر‬
‫اﻷ‬
‫ﰱ‬
َ
ْ
َ
ْ
ْ
َ
َ
َُ
ٍ ‫ﺳﺒﻊ َﲰـﻮ‬
﴾‫ات َوُﻫ َﻮ ﺑِ ُﻜ ِّﻞ َﺷ ْﻰ ٍء َﻋﻠِ ٌﻴﻢ‬
ََ َ َْ
Huwa alladhii khalaqa lakum ma fee al-ardhi jamiAAan thumma istawa ila
alssama-i fasawwahunna sabAAa samawatin wahuwa bikulli shay-in
Aaaleemun (Surat Al Baqarah 2:29)
Tafsir: Ni yeye alieumba kila kitu kwa ajili yenu ardhini, na kisha akasimama na
kuzielekea mbigu na akaziweka sawa mbingu saba, yeye ni mjuzi wa kila kitu.
Na vile vile katika aya ya pili inayosema:

ِ
ِ ِ
ِ ْ ‫ض ِﰱ ﻳـَﻮَﻣ‬
ً‫َﻧﺪادا‬
َ ‫ﲔ َوَْﲡ َﻌﻠُﻮ َن ﻟَﻪُ أ‬
ْ َ ‫﴿ﻗُ ْﻞ أَءﻧﱠ ُﻜ ْﻢ ﻟَﺘَ ْﻜ ُﻔُﺮو َن ﺑﭑﻟﱠﺬى َﺧﻠَ َﻖ ْاﻷَْر‬
ِ
ِ ِ ِ
ِ
ِ
ِ
‫ﱠر ﻓِ َﻴﻬﺂ‬
‫ﻚ َر ﱡ‬
َ ‫ٰذﻟ‬
َ ‫ب ٱﻟْ َﻌﺎﻟَﻤ‬
َ ‫ َو َﺟ َﻌ َﻞ ﻓ َﻴﻬﺎ َرَواﺳ َﻰ ﻣﻦ ﻓَـ ْﻮﻗ َﻬﺎ َوﺑََـﺮَك ﻓﻴ َﻬﺎ َوﻗَﺪ‬- ‫ﲔ‬
ِ ‫ ﰒُﱠ ٱﺳﺘـﻮ ٰى إِ َﱃ ٱﻟ ﱠﺴﻤ‬- ‫أَﻗْـﻮﺗَـﻬﺎ ِ ۤﰲ أَرﺑـﻌ ِﺔ أ ﱠَ�ٍم ﺳﻮآء ﻟِّﻠ ﱠﺴﺂﺋِﻠِﲔ‬
‫ﺂء َوِﻫ َﻰ ُد َﺧﺎ ٌن‬
َ
ََ
َ َْ
َ
ً ََ
ََْ
ِِ
ِ ِ ‫ﺎل َﳍﺎ وﻟِﻸَر‬
‫ﺎﻫ ﱠﻦ َﺳْﺒ َﻊ‬
َ ‫ ﻓَـ َﻘ‬- ‫ﲔ‬
َ ‫ض ٱﺋْﺘﻴَﺎ ﻃَ ْﻮﻋﺎً أ َْو َﻛ ْﺮﻫﺎً ﻗَﺎﻟَﺘَﺂ أَﺗَـْﻴـَﻨﺎ ﻃَﺂﺋﻌ‬
ُ‫ﻀ‬
ْ َ َ َ ‫ﻓَـ َﻘ‬
ٍ ‫ﲔ وأَوﺣﻰ ِﰱ ُﻛ ِﻞ ﲰ‬
ٍ ‫َﲰﺎو‬
ِ َ َ‫ﺂء أ َْﻣﺮَﻫﺎ وَزﻳـﱠﻨﱠﺎ ٱﻟ ﱠﺴﻤﺂء اﻟ ﱡﺪﻧْـﻴَﺎ ِﲟ‬
ِ ْ ‫ات ِﰱ ﻳَـﻮَﻣ‬
‫ﻴﺢ‬
َ
َ
َ
ْ
َ ‫ﺼـﺒ‬
ْ
َ
َ
ََ
َ
َ
َ
ّ
ِ
﴾‫ﻚ ﺗَـ ْﻘ ِﺪ ُﻳﺮ ٱﻟْ َﻌ ِﺰﻳ ِﺰ ٱﻟْ َﻌﻠِﻴ ِﻢ‬
َ ‫َو ِﺣ ْﻔﻈﺎً ٰذﻟ‬
Qul a-innakum latakfuroona bialladhii khalaqa al-ardha fee yawmayni
watajAAaloona lahu andadan dhalika rabbu alAAalameena; WajaAAala feeha

27
rawasiya min fawqiha wabaraka feeha waqaddara feeha aqwataha fee
arbaAAati ayyamin sawaan lilssa-ileena; Thumma istawa ila alssama-i wahiya
dukhanun faqala laha walil-ardhi i/tiya tawAAan aw karhan qalata atayna taiAAeena Faqadahunna sabAAa samawatin fee yawmayni waawha fee kulli
sama-in
amraha
wazayyanna
alssamaa
alddunya
bimasabeeha
wahifdhan dhalika taqdeeru alAAazeezi alAAaleemi (Surat Fusilat 41:9-12)
Tafsir: Sema (Ewe Muhammad) Hakika nyinyi mnamkufuru yule ambae
ameiumba Ardhi kwa siku mbili na mmetengeneza washirika wengine
(kumshirikisha) pamoja nae? Yeye ndie ambae, ni Mola wa kila kitu kilichopo.
Ameweka (ardhini) milima imara juu yake na akaibariki, na akakadiria ndani
yake rizki (kwa watakaoishi ndani yake) kwa siku nne sawia, kwa wote wale
wanaouliza (kuhusiana na uumbwaji wake). Kisha akasimama kuielekea mbingu
wakati ikiwa katika hali ya moshi, na akaiambia (hiyo mbingu) na ardhi: ‘Njooni
nyote wawili iwe kwa hiari au bila hiari.’ Vyote vikasema: ‘Tunakuja kwa hiari’.
Kisha akazimalizia kua mbingu saba katika siku mbili, na akaipangia kila mbingu
yake jambo lake. Na tukaipamba mbingu ya karibu (ya chini) kwa taa ili ziwe
pambo na pia kama ulinzi (kutokana na Shaytan). Hayo ndio makadirio ya
mwenye uwezo na mwenye kujua.
Tafakkar kwani aya hii kamwe haipingani na zile aya za Surah Al-Nazi’at zisemazo:

ِ
‫ﺶ ﻟَْﻴـﻠَ َﻬﺎ‬
َ ‫﴿أَءَﻧﺘُ ْﻢ أ‬
َ َ‫ َوأَ ْﻏﻄ‬- ‫ َرﻓَ َﻊ ﲰَْ َﻜ َﻬﺎ ﻓَ َﺴ ﱠﻮ َاﻫﺎ‬- ‫َﺷ ﱡﺪ َﺧ ْﻠﻘﺎً أَم ٱﻟ ﱠﺴ َﻤﺂءُ ﺑَـﻨَ َـﻬﺎ‬
ِ
‫َﺧَﺮ َج ِﻣْﻨـ َﻬﺎ َﻣﺂءَ َﻫﺎ َوَﻣ ْﺮ َﻋ َـﻬﺎ‬
َ ‫ض ﺑـَ ْﻌ َﺪ ٰذﻟ‬
ُ ‫َﺧَﺮ َج‬
ْ ‫ أ‬- ‫ﻚ َد َﺣ َـﻬﺎ‬
ْ ‫َوأ‬
َ ‫ َو ْاﻷَْر‬- ‫ﺿ َﺤ َـﻬﺎ‬
﴾‫ َﻣَﺘـﻌﺎً ﻟﱠ ُﻜ ْﻢ َوِﻷَﻧْـ َﻌ ِﺎﻣ ُﻜ ْﻢ‬- ‫ﺎل أ َْر َﺳ َـﻬﺎ‬
ْ ‫ َو‬َ َ‫ٱﳉِﺒ‬
Aantum ashaddu khalqan ami alssamao banaha; RafaAAa samkaha
fasawwaha; Waaghtasha laylaha waakhraja dhuhaha; Waal-ardha
baAAda dhalika dahaha; Akhraja minha maaha wamarAAaha; Waaljibala
arsaha; MataAAan lakum wali-anAAamikum (Surah Al Nazi’at 79:27-33)
Tafsir: Jee nyinyi ni wagumu zaidi kuwaumba, au ni mbingu alizoziumba?
Aliinyanyulia urefu wake, akaiamrisha ikakaa sawa sawa, akaufunika kwa kiza
usiku wake, na huuleta kwa muangaza mchana wake. Na baada ya hapo
akaitandaza ardhi, na akatoa ndani yake maji yake na malisho yake. Na majabali
akaimarishia, (ili kua) malisho na manufaa kwenu na wanyama wenu.

28
Kwani kutokana na aya hizo tatu tulizoziangalia tunaona kua mbingu na ardhi
vilikua ni kitu kimoja, halafu vikatenganishwa kila kimoja peke yake, kwa kwanza
kuumbwa kwa ardhi lakini bila ya kutandazwa kisha ndio ikaumbwa mbingu na
kupambwa na kujaaliwa usiku na mchana na kila kitu chake. Na baada ya hapo ndio
ardhi ikatandazwa na kuwekewa majabali (milima) ambayo uimara na urefu wake
kwenda chini ya ardhi ni mara mbili zaid ya vile inavyoonekana milima kutokana na
muonekano wake wa juu ya ardhi namna ulivyoelekea juu hewani, na hii ni kwa
sababu ya kuiimarisha Ardhi itulie bila ya kuyumba. Baada ya kuimarishwa huko,
ardhi ikakadiriwa matumizi ya viumbe vyote vitakavyokuja kuishi juu yake na kisha
ikatoa maji yake ambayo ni pamoja na mito na maziwa na pia ikatoa malisho yake
ambayo ni pamoja na majani na miti yenye kutoa vivuli, vyakula, matunda n.k.
KUUMBWA KWA MALAIKA NA MAJINI.
Baada ya uumbwaji wa ulimwengu, mbingu na ardhi ndio vikaumbwa viumbe
vyengine vilivyotawanyika Ulimwenguni humo wakiwemo Malaika. Allah
Subhanahu wa Ta’ala anasema katika aya inayofuatia ya Surat Fatir:

ۤ
ِ ِ
ِ ِ ‫ات وٱﻷَر‬
ِ
ِ ِِ ْ ﴿
‫َﺟﻨِ َﺤ ٍﺔ‬
ْ ‫ض َﺟﺎﻋ ِﻞ ٱﻟْ َﻤﻼَﺋ َﻜﺔ ُر ُﺳﻼً أ ُْوِﱄ أ‬
ْ َ ‫ٱﳊَ ْﻤ ُﺪ ﱠﻪﻠﻟ ﻓَﺎﻃ ِﺮ ٱﻟ ﱠﺴ َﻤ َﺎو‬
﴾‫ٱﻪﻠﻟَ َﻋﻠَ ٰﻰ ُﻛ ِّﻞ َﺷ ْﻲ ٍء ﻗَ ِﺪ ٌﻳﺮ‬
ْ ‫ﻳﺪ ِﰱ‬
‫ٱﳋَْﻠ ِﻖ َﻣﺎ ﻳَ َﺸﺂءُ إِ ﱠن ﱠ‬
ُ ‫ع ﻳَ ِﺰ‬
َ َ‫ﱠﻣﺜْـ َ ٰﲎ َوﺛُﻼ‬
َ ‫ث َوُرَﺎﺑ‬
Alhamdu lillahi fatiri alssamawati waal-ardhi jaAAili almala-ikati rusulan ulee
ajnihatin mathna wathulatha warubaAAa yazeedu fee alkhalqi ma yashao inna
Allaha AAala kulli shay-in qadeerun (Surat Fatir 35:1)
Tafsir: Sifa zote anastahiki Allah, Muumba wa Mbingu na Ardhi, ambae
aliewaumba Malaika wajumbe wenye mbawa mbili au tatu au nne. Huongeza
miongoni mwa viumbe vyake atakavyo. Hakika Allah ni muweza wa kufanya kila
kitu.
Neno Malaikah linatokana na neno ‘Malak’ ambalo maana yake ni kua na uwezo
mkubwa sana wa kinguvu, kwani Malaika ni viumbe wenye uwezo mkubwa sana
kinguvu ambao hua unawapelekea kufanya yale waliyoamrisha bila ya kuchoka na
hivyo kutojiskia kutaka kupata mapumziko ijapokua hawali wala hawalali na wala
hawapunguzi kasi katika kumtukuza Allah Subhanah wa Ta’ala. Kama inavyosema
Qur’an:

29

﴾‫ﱠﻬ َﺎر ﻻَ ﻳـَ ْﻔﺘُـُﺮو َن‬
َ ‫﴿ﻳُ َﺴّﺒِ ُﺤﻮ َن ٱﻟْﻠﱠْﻴ َﻞ َوٱﻟﻨـ‬
Yusabbihoona allayla waalnnahara la yafturoona (Surat Al Anbiyah 21:20)
Tafsir: Wao (Malaika) wanamtukuza (Allah Subhanahu wa Ta’ala ) mchana na
usiku na kamwe hawapunguzi (kasi katika kumtukuza huko).
Vile vile miongoni mwa sifa za Malaika ni kutofanya dhambi na kutokua na khiari
ya kufanya mambo, na hivyo hua hawaasi katika utekelezaji wa mambo
waliyoamrishwa kufanya na Allah Subhanah wa Ta’ala, kama inavyoelezea Qur’an:

ِ ِ ِ
﴾‫ٱﻪﻠﻟَ َﻣﺂ أ ََﻣَﺮُﻫ ْﻢ َوﻳَـ ْﻔ َﻌﻠُﻮ َن َﻣﺎ ﻳـُ ْﺆَﻣُﺮو َن‬
‫ﺼﻮ َن ﱠ‬
ُ ‫﴿ﻣﻠَـﺌ َﻜﺔٌ ﻏﻼَ ٌظ ﺷ َﺪ ٌاد ﻻﱠ ﻳـَ ْﻌ‬
َ
Mala-ikatun ghiladhun shidadun la yaAAsoona Allaha ma amarahum
wayafAAaloona ma yu/maroona (Surat At Tahrim 66:6)
Tafsir:..Malaika wakubwa na wakali, ambao kamwe hawaasi amri wanazopewa
na Allah, bali hutekeleza kile wanachoamrishwa.
Ingawa Malaika wako wengi sana kiidadi, lakini kila mmoja hua na kazi yake
maalum, hua hawana jinsia, wanao uwezo wa kujigeuza katika hali na maumbo
mbali mbali na vile vile wametofautiana ki hadhi na kidarja. Malaika mwenye hadhi
ya juu kabisa ni Malaika Jibril A’layhi Salaam ambae ni Kiongozi Mkuu wa Malaika
wote.
Baada ya kuumbwa viumbe Malaika, wakafuatia kuumbwa viumbe wajulikanao
kama Majini au Jinn. Neno Jinn linatokana na neno Jannah ambalo maana yake ni
kutoonekana au kufichika. Viumbe hawa wao waliumbwa kabla ya kuumbwa kwa
kiumbe Mtu au Adam, kama inavyoelezea Surat Al Hijr:-

ٍ ُ‫﴿وﻟََﻘ ْﺪ ﺧﻠَ ْﻘﻨَﺎ ٱ ِﻹﻧﺴﺎ َن ِﻣﻦ ﺻ ْﻠﺼ ٍـﻞ ِﻣﻦ َﲪٍﺈ ﱠﻣﺴﻨ‬
‫ٱﳉَﺂ ﱠن َﺧﻠَ ْﻘﻨَ ُﺎﻩ ِﻣﻦ‬
ْ ‫ َو‬- ‫ﻮن‬
َ َ
ْ َ ّْ َ َ
َ
﴾‫ﻗَـْﺒ ُﻞ ِﻣﻦ ﱠ� ِر ٱﻟ ﱠﺴ ُﻤ ِﻮم‬

30
Walaqad khalaqna al-insana min salsalin min hama-in masnoonin - Waaljanna
khalaqnahu min qablu min nari alssamoomi (Surat Al Hijr 15:26-27).
Tafsir: Na kwa hakika, tumemuumba Mtu kutokana na udongo wenye kutoa sauti
wa mfinyanzi; Na Majini, tumewaumba kabla yake kutokana na moto usiokua na
moshi.
Kama inavyosema aya hiyo kua kitu kinachowatofautisha viumbe Majini na Watu
ni asili ya maumbile yao kwani wao kutokana na kuumbwa na moto usiokua na
moshi basi wamekua na nguvu na uwezo wa kutoonekana na baadhi ya viumbe
wengine na pia hua na uwezo wa kujibadilisha katika maumbo wayatakayo
yakiwemo maumbo ya viumbe wengine pia. Majini wanao uwezo wa kuteka nyara
na kuzitawala akili, ufahamu na miili ya viumbe wengine, na wamejaaliwa uwezo
huo katika hali ya kua ni mtihani dhidi yao, ili kuangaliwa namna watakavyoutumia
uwezo huo Ulimwenguni na kubeba majukumu yanayotokana na matumizi hayo.
Ingawa Majini wameumbwa kwa moto, lakini katika hali fulani hua wanafanana na
Bani Adam na kufanana kwao kunatokana na maumbile ya kua wao pia hua na sifa
kama walizonazo Watu kwani hua wanafahamu, wanakula, wanakunywa, wanoana,
wanazaana na kupata watoto, wanakufa, n.k. Majini wamegawika katika makundi
yafuatayo:1. Afriit: Hawa hua ni Jinni mkubwa na mwenye nguvu sana na hua ni
waharibifu sana na husababisha madhara makubwa kwa Bani Adam .
2. Arwaah: Hawa hua ni wale ambae huwaathiri na kuwadhibiti Bani Adam
vijana.
3. Aamar: Hawa hua ni Majini ambao wanaoishi majumbani pamoja na watu.
4. Shaytan: Hawa hua ni wale ambao ni wafuasi wa Iblis.
Ndani ya makundi hayo kuna Majini wa aina mbili, kuna Majini wanaotii amri za
Allah na pia wapo wasiotii, kama vile inavyoelezea Qur’an katika Surat Al Jinn pale
Majini hao waliposema:

ِ
ِ ‫﴿وأَ ﱠ� ِﻣﻨﱠﺎ اﻟ ﱠ‬
‫ َوأَ ﱠ� ﻇَﻨَـﻨﱠﺂ أَن ﻟﱠﻦ‬- ً‫ﻚ ُﻛﻨﱠﺎ ﻃََﺮآﺋِ َﻖ ﻗِ َﺪدا‬
َ ‫ﺼـﻠ ُﺤﻮ َن َوِﻣﻨﱠﺎ ُدو َن ٰذﻟ‬
َ
ِ ‫ٱﻪﻠﻟَ ِﰱ ْاﻷَْر‬
‫ َوأَ ﱠ� ﻟَ ﱠﻤﺎ َِﲰ ْﻌﻨَﺎ ٱ ْﳍَُﺪ ٰى ءَ َاﻣﻨﱠﺎ ﺑِِﻪ‬- ً‫ض َوﻟَﻦ ﻧـ ْﱡﻌ ِﺠَﺰُﻩ َﻫَﺮﺎﺑ‬
‫ﻧـ ْﱡﻌ ِﺠَﺰ ﱠ‬
﴾ً‫ﺎف َﲞْﺴﺎً َوﻻَ َرَﻫﻘﺎ‬
ُ َ‫ﻓَ َﻤﻦ ﻳـُ ْﺆِﻣﻦ ﺑَِﺮﺑِِّﻪ ﻓَﻼَ َﳜ‬

31
Waanna minna alssalihoona waminna doona dhalika kunna tara-iqa qidadan;
Wanna dhananna an lan nuAAjiza Allaha fee al-ardhi walan nuAAjizahu
haraban; Waanna lamma samiAAna alhuda amanna bihi faman yu/min
birabbihi fala yakhafu bakhsan wala rahaqan (Surat Al Jinn 72:11-13)
Tafsir: Hakika miongoni mwetu kuna baadhi ambao ni wacha Mungu, na
wengine hua ni kinyume chake. Sisi tuna makundi yenye njia tofauti. Sisi ni wenye
kufikiri kua kamwe hatutoweza kumkimbia Allah ardhini wala kumkimbia kwa
kuruka hewani; Na kwa hakika tumeusikia uongofu, na tumeuamini, na yeyote
yule atakemuamini Mola wake kamwe hawezi kua na khofu ya kupunguziwa
malipo ya amali zake njema au ya kuzidishiwa adhabu za makosa yake.
Majini wasiotii amri za Allah Subhanahu wa Ta’ala hua wanajulikana pia kama
Shaytan neno ambalo kwa kiarabu humaanisha sifa ya kiumbe alieasi, aliepotoka na
hivyo kukaa mbali na ukweli na wakati huo huo kufanya kila anachoweza ili
kuwapotosha viumbe wengine kuhusiana na ukweli huo.
KUUMBWA KWA NABII ADAM.
Baada ya kuumbwa viumbe hivyo kikafuatia kuumbwa kwa Bashar au Mtu. Neno
la kiarabu Bashar linatokana na mzizi wa neno ‘Ba-Shin-Ra’ ambalo si lenye
kumaanisha tu bashirio, furahio, habari muhimu yenye kubadilisha muonekano wa
mtu aliepokea habari hiyo aliyopewa na mgusano wa maingiliano lakini pia mzizi
wa neno hilo ‘Ba-Shin-Ra’ lina maana ya uwezo na uzuri wa muonekano wa umbo
la nje la Bani Adam, na hii ndio maana ambayo imetumika katika kulielezea ‘Umbo
bora la kiumbe hai lenye kila sifa bora na iliyokamilika kikamilifu’ la kiumbe Mtu
katika aya ifuatayo:

ٍ ُ‫ﻚ ﻟِْﻠﻤﻶﺋِ َﻜ ِﺔ إِِّﱏ ﺧـﻠِﻖ ﺑ َﺸﺮا ِﻣﻦ ﺻ ْﻠﺼ ٍـﻞ ِﻣﻦ َﲪٍﺈ ﱠﻣﺴﻨ‬
﴾‫ﻮن‬
َ َ‫﴿وإِ ْذ ﻗ‬
َ َ ‫ﺎل َرﺑﱡ‬
َ
ْ َ ّْ َ َ ّ ً َ ٌ َ
Wa-idh qala rabbuka lilmala-ikati innee khaliqun basharan min salsalin min
hama-in masnoonin (Surat Al Hijr 15:28).
Tafsir: Na (kumbuka) wakati Mola wako alipowaambia Malaika. Hakika mimi
nitamuumba Bashar kutokana na udongo wa mfinyanzi wenye asili ya weusi.
Kiumbe hiki chenye sifa ya kua na umbo la ‘Bashar’ ni kiumbe Adam, ambae
aliumbwa kwa kuchanganywa kwa udongo maalum mlaini na maji, matokeo ya

32
mchanganyiko ambao ulikua ni udongo wenye kunata kama mfinyanzi na baada ya
kumalizwa kufinyangwa, Adam akawa katika Jism (mwili) kubwa zuri na bora
lililokua na urefu wa takriban mita 27.5 na upana wa mita 3.5, umbo hilo liliumbwa
na kukaa bila ya kua na roho kwa muda wa miaka 40, katika kipindi hiki umbo hilo
lilishikamana na kua ni lenye kutoa sauti linapogongwa kama vile sauti ya mtungi
wa udongo usiokua na maji na lilikua ni lenye kutoa harufu fulani. Malaika pamoja
na Iblis (ambae alikua ni Jini) walikua kila wanapopita katika sehemu
iliyosimamishwa Jism la Adam hukishangaa kiumbe hicho. Baada ya miaka 40,
Allah Subhanahu wa Ta’ala akampulizia Adam roho yake.
Ingawa Allah Subhanahu wa Ta’ala anao uwezo wa kuumba vitu au viumbe kwa
ghafla moja kun fayakun (‫( )ﻛُن ﻓَﯾَﻛُو ُن‬kua na kinakua), lakini kutokana na busara
zake, ikiwemo kutufunza sisi Bani Adam kutokua na papara katika vitendo vyetu na
busara nyengine ambazo anazozijua yeye mwenyewe, basi aliamua kumuumba
Adam kwa kuchukua muda fulani kutoka hatua moja hadi nyengine, kwa
kuufinyanga udongo katika umbo la Adam, na kisha akakiumba kizazi cha kiumbe
huyo ndani ya kiumbe hicho, kizazi ambacho kinajulikana kama Bani Adam, na
kisha akalipulizia roho umbo hilo la Adam kama yeye mwenyewe Allah Subhanahu
wa Ta’ala anavyotufahamisha kwa kusema:

ِ ‫﴿ٱﻟﱠ ِﺬ ۤي أَﺣﺴﻦ ُﻛ ﱠﻞ َﺷﻲ ٍء ﺧﻠَ َﻘﻪ وﺑ َﺪأَ ﺧ ْﻠﻖ ٱ ِﻹﻧْﺴ‬
ٍ ‫ﺎن ِﻣﻦ ِﻃ‬
﴾‫ﲔ‬
ََ ْ
َ َ َ ََ ُ َ ْ
Alladhi ahsana kulla shay-in khalaqahu wabadaa khalqa al-insani min teenin;
(Surat As Sajda 32:7)
Tafsir: Yeye ndie ambae alieumba kila alichokiumba katika umbo bora: Alianza
kwa kumuumba al'l-insāni' (mtu) kutokana na udongo.
Katika kumuelezea kiumbe Adam, tunaona kua pia aya hii na nyenginezo zimetumia
neno ‘Insan’ linalotokanana mzizi wa neno ‘Alif-Nun-Siin’ lenye kumaanisha sifa
za kua na hisia mbali mbali za ufahamu, kua na sifa ya urafiki wa kuzungumza na
kusikiliza, kua na mazoea ya kuishi kijamii, sifa ya kua na ukaribu, kua na upendo,
na ucheshi n.k.
Na ndio maana Allah Subhanahu wa Ta’ala akasema:

ۤ ِ ‫﴿ﻟَﻘﺪ ﺧﻠَﻘﻨﺎ ٱ ِﻹﻧﺴﺎن‬
﴾‫َﺣ َﺴ ِﻦ ﺗَـ ْﻘ ِﻮ ٍﱘ‬
‫أ‬
‫ﰲ‬
َ َ
َْ َ ْ َ
ْ

33
Laqad khalaqna al-insana fee ahsani taqweemin(Surat Tinn 95:4)
Tafsir: Kwa hakika tumemuumba Insan katika Taqwim bora kabisa.
Tukiangalia tunaona kua aya hii mbali ya kutumia neno Insan lakini pia imetumia
neno Taqwim, na kusisitiza kua ni Taqwim bora kabisa, neno Taqwim linatokana na
mzizi wa neno QA-MA ambalo kwa kiarabu lina maana ya kua katika hali ya
kusimama, kua thabiti, madhubuti, kamilika, sawia bila kua na kasoro yeyote, kua
na thamani, hali ya usimamizi, hali ya ulinzi, hali ya mpangilio ulokamilika, hali ya
mfumo kamili, hali ya umbo lililokamilika n.k
Hivyo basi tunaweza kusema kua neno ‘Bashar’ linazungumzia mfumo uliokamilika
wa mwili au hali ya umbo bora la nje la Bani Adam na ufanyaji kazi wa viungo
mbali mbali vya mwili wake kama vile ngozi, kichwa, mdomo, masikio, macho, pua,
mikono, kifua, miguu n.k umbo ambalo pia viumbe wengine kama Malaika
hulitumia, pale wanapotumwa na Mola wao kuwaletea ujumbe Bani Adam
walioteuliwa kupokea ujumbe na Allah Subhanah wa Ta’ala.
Lakini neno ‘Insan’ hua linazungumzia mfumo wa umbo uliokamilika kiubora
usiokua na kasoro yeyote wa umbo la Bani Adam unaojumuisha pamoja mfumo wa
‘Bashar’ na mfumo wa viungo vya ndani ya mwili wake unaogusia roho, Nafsi,
moyo, ubongo, akili, mfumo wa fahamu, mfumo wa damu, mfumo wa hisia n.k na
pia ufanyaji kazi wa mifumo hiyo na viungo hivyo vya ndani vikishirikiana na
viungo vya nje kunakompelekea kiumbe mtu kua na hisia mbali mbali za kimwili
kama kuona, kusema, kusikia, kupenda, kuchukia, kutamani, kutimiza mahitaji
mbali mbali ya kinafsi, kiroho, kimwili, n.k.
Ubora, ukamilifu na uzuri wa Insan unaelezewa zaidi katika aya zinazofuatia:-

ِ ‫﴿ٱﻟﱠ ِﺬ ۤي أَﺣﺴﻦ ُﻛ ﱠﻞ َﺷﻲ ٍء ﺧﻠَ َﻘﻪ وﺑ َﺪأَ ﺧ ْﻠﻖ ٱ ِﻹﻧْﺴ‬
ٍ ‫ﺎن ِﻣﻦ ِﻃ‬
‫ ﰒُﱠ َﺟ َﻌ َﻞ‬- ‫ﲔ‬
ََ ْ
َ َ َ ََ ُ َ ْ
ٍ ‫ﻧَﺴﻠَﻪ ِﻣﻦ ﺳﻼَﻟٍَﺔ ِﻣﻦ ﱠﻣ‬
ِ ‫ ﰒُﱠ ﺳ ﱠﻮاﻩ وﻧـَ َﻔﺦ ﻓِ ِﻴﻪ ِﻣﻦ ﱡر‬- ‫ﲔ‬
ٍ ‫ﺂء ﱠﻣ ِﻬ‬
‫وﺣ ِﻪ َو َﺟ َﻌ َﻞ ﻟَ ُﻜ ُﻢ‬
َ َُ َ
ّ ُ ُْ
﴾‫ﺼ َﺎر َو ْاﻷَﻓْﺌِ َﺪ َة ﻗَﻠِﻴﻼً ﱠﻣﺎ ﺗَ ْﺸ ُﻜُﺮو َن‬
َ ْ‫ٱﻟ ﱠﺴ ْﻤ َﻊ َوٱﻷَﺑ‬

Alladhee ahsana kulla shay-in khalaqahu wabadaa khalqa al-insani min teenin,
Thumma jaAAala naslahu min sulalatin min ma-in maheenin; Thumma
sawwahu wanafakha feehi min roohihi wajaAAala lakumu alssamAAa waalabsara waal-af-idata qaleelan ma tashkuroona (Surat As Sajda 32:7-9)

34
Tafsir: Ni yeye aliekifanya kizuri kila kitu alichokiumba, na akaanza kumuumba
Insan kutokana na udogo. Kisha akakijaalia kizazi chake kutokana mfano bora
wa maji yanayo dharaulika, kisha akamtengeneza katika hali iliyokamilika, na
akampulizia ndani yake sehemu ya roho yake, na akakupeni uwezo wa kusikia na
kuona na kuhisi: lakini mnashukuru kidogo tu!
Aya hizi zinamuelezea Insan alivyoumbwa na kukamilishwa kwake kwa kutumia
kauli isemayo ‘Kisha akampulizia ndani yake Ruhi yake’ ambayo inamaanisha kua
Allah Subhanahu wa Ta’ala alimpulizia Adam ndani yake Roho yake iliyoumbwa
na Allah Subhanah wa Ta’ala. Hivyo neno hili Ruh ambalo kwa Kiswahili tunasema
‘Roho’ ambayo Adam amepuliziwa hua halimaanishi kua ni kama sehemu ya Allah
Subhanahu wa Ta’ala ambayo imeingizwa ndani ya Adam. La hasha! kwani
kusema, kufikiri au kufahamu hivyo hupelekea kuinga katika Kufr.
Allahuma nsurna Aa’la al Kafirin…Aamin
Imam Fakhr Ad Din al Razi anasema katika kufafanua maana kauli hiyo kua: ‘Kwa
sababu Qur’an imeweka wazi kua Allah Subhanahu wa Ta’ala ni Ahad
(mmoja), yaani umoja uzioweza kugawika katika sehemu nyengine, na tafsiri
inasema kua hii ‘Ruh’ imeumbwa moja, basi sifa ya kujumuishwa kwake Ruh
hii na Allah Subhanahu wa Ta’ala aliposema ‘Ruh’ yangu hua ni kule
kunakoelezeka kwa kiarabu kama Idhafat at Tashrif yaani ‘kupewa sifa ya
kutukuzwa’, inayoonesha kua Ruh au Roho iliyomo ndani ya mtu huyu wa
kwanza na kizazi chake chote kua ni ‘Tukufu, yenye Hadhi na Thamani kubwa
sana’’.
Ruh hiyo imeumbwa katika hali ya asili ya Fitra kama anavyosema Allah
Subhanahu wa Ta’ala:

ِ‫﴿ﻓَﺄَﻗِﻢ وﺟﻬﻚ ﻟِﻠ ِّﺪﻳ ِﻦ ﺣﻨِﻴﻔﺎً ﻓ‬
ِ ‫ٱﻪﻠﻟِ ٱﻟﱠِﱴ ﻓَﻄَﺮ ٱﻟﻨﱠﺎس ﻋﻠَﻴـﻬﺎ ﻻَ ﺗَـﺒ‬
‫ة‬
‫ﺮ‬
‫ﻄ‬
‫ﻳﻞ‬
‫ﺪ‬
ْ
‫ﱠ‬
َ
َ َْ َ ْ
َ
ْ
ْ
َ َ َ
َ
َ
َ
ِ ِ‫ٱﻪﻠﻟ ٰذﻟ‬
ِ
ِ
ِ ‫ﻳﻦ ٱﻟْ َﻘﻴِّ ُﻢ َوﻟَـٰ ِﻜ ﱠﻦ أَ ْﻛﺜَـَﺮ ٱﻟﻨ‬
﴾‫ﱠﺎس ﻻَ ﻳـَ ْﻌﻠَ ُﻤﻮ َن‬
َ ‫ﳋَْﻠ ِﻖ ﱠ‬
ُ ‫ﻚ ٱﻟ ّﺪ‬
Faaqim wajhaka lilddeeni haneefan fitrata Allahi allatee fatara alnnasa
AAalayha la tabdeela likhalqi Allahi dhalika alddeenu alqayyimu walakinna
akthara alnnasi la yaAAlamoona (Surat Ar Rum 30:30)

35
Tafsir: Hivyo uelekeze uso wako katika dini, kama Hanifa (Hali ya kutoabudu
yeyote isipokua Allah tu) wa Fitra ya Allah, ambayo (hali ya kimaumbile)
aliyowaumbia Watu. Hamna kubadilika katika viumbe vya Allah, hiyo ndiyo dini
iliyosimama sawa sawa lakini watu wengi hawajui.
Hivyo kutokana na hali ya uasili wa Ruh ni kua ina Fitra, basi hua ni jambo la
maumbile kwa Bani Adam kujua na kufahamu kua yeye ameumbwa na kwa kua
ameumbwa basi pia vile vile atakuwepo aliemuumba, na pale inapotokea kua Bani
Adam akafikiria vyenginevyo basi hua ametoka katika uasili wa maumbile yake.
Kwani anasema Allah Subhanahu wa Ta’ala kua:

ۤ ِ ‫﴿وإِ ْذ أَﺧ َﺬ رﺑﱡ‬
‫آد َم ِﻣﻦ ﻇُ ُﻬﻮِرِﻫ ْﻢ ذُِّرﻳـﱠﺘَـ ُﻬ ْﻢ َوأَ ْﺷ َﻬ َﺪ ُﻫ ْﻢ َﻋﻠَ ٰﻰ أَﻧ ُﻔ ِﺴ ِﻬ ْﻢ‬
َ َ َ َ
َ ‫ﻚ ﻣﻦ ﺑَِﲏ‬
‫ﺖ ﺑَِﺮﺑِّ ُﻜ ْﻢ ﻗَﺎﻟُﻮاْ ﺑـَﻠَ ٰﻰ َﺷ ِﻬ ْﺪ َ� أَن ﺗَـ ُﻘﻮﻟُﻮاْ ﻳَـ ْﻮَم ٱﻟْ ِﻘﻴَ َﺎﻣ ِﺔ إِ ﱠ� ُﻛﻨﱠﺎ َﻋ ْﻦ َﻫـٰ َﺬا‬
ُ ‫أَﻟَ ْﺴ‬
ِِ
﴾‫ﲔ‬
َ ‫َﻏﺎﻓﻠ‬
rabbuka
min
banee
adama
Wa-idh
akhadha
min dhuhoorihim dhurriyyatahum waashhadahum AAala anfusihim alastu
birabbikum qaloo bala shahidna an taqooloo yawma alqiyamati inna kunna
AAan hadha ghafileena.(Surah Al-A'raf, 7:172)
Tafsir: Na kumbuka wakati Mola wako, alipowatoa watoto wa Adam (Bani Adam)
katika sehemu za siri za wazee wao, wakiwa katika hali ya mbegu na
akawashuhudisha katika Nafsi zao kwa kusema ‘Jee mimi si Mola wenu?’, nao
wakajibu, ‘Naam tunakushuhudia’, hivyo msije mkasema katika siku ya Malipo
kua, ‘Tulikua tumeghafilika’.
Tukio hili hua linajulikana kama tukio la kula kiapo cha Ahadi, ambayo ni ahadi ya
kumshuhudia Allah Subhanahu wa Ta’ala kua ndie Muumbaji wa viumbe vyote,
ambapo Ruh za kizazi chote cha Adam kabla ya kuja ulimwenguni zilitolewa katika
sehemu za siri za Adam, na kulishwa kiapo hicho, kisha zikarejeshwa na kuwekwa
katika mfumo wa hali ya pazia la kiza iliyohifadhi vizazi na vizazi vya Bani Adam
kimoja baada ya chengine, kwa makadirio na majaaliwa maalum ya maelfu na
maelfu ya miaka na miaka, vizazi na vizazi, kiasi ya kua kila mmoja hawezi kuingia
ulimwenguni kupitia katika sehemu za siri za mzazi wake au kuondoka ulimwenguni
baada ya kuingia kwake kabla ya kufika mda wake maalum wa kuingia na kutoka
ulimwenguni kama inavyosema Qur’an:

36

ٍ ِ
﴾‫َﺟﻠَ َﻬﺎ َوَﻣﺎ ﻳَ ْﺴﺘَﺄْ ِﺧُﺮو َن‬
َ ‫﴿ َﻣﺎ ﺗَ ْﺴﺒِ ُﻖ ﻣ ْﻦ أُﱠﻣﺔ أ‬
Ma tasbiqu min ommatin ajalaha wama yasta/khiroona (Surat Al Mu’minun
23:43)
Tafsir: Hakuna Ummah (Kizazi) utakaoweza kuyaharakisha majaaliwa yake wala
utakaoweza kuyachelewesha.
Allah Subhanahu wa Ta’ala anaweka wazi kua kati ya viumbe vyote hivyo
alivyoviumba, basi hakuwaumba Majini na Watu kwa ajili ya kumsaidia yeye kitu
fulani au wamfanyie kitu fulani ambacho anakihitaji kutoka kwao, bali ameviumba
viumbe hivyo ili vipate kumuabudu kwa kumpenda, kwa kumuogopa,
kumnyenyekea na kumtegemea Allah Subhanahu wa Ta’ala tu peke yake, hakika
yeye ni mwenye kuvipatia rizki zao viumbe vyote hivyo kutokana na uwezo wake,
kama alivyosema katika Qurán:

ِ ‫ٱﳉِ ﱠﻦ وٱ ِﻹﻧﺲ إِﻻﱠ ﻟِﻴـﻌﺒ ُﺪ‬
‫ﻳﺪ ِﻣْﻨـ ُﻬﻢ ِّﻣﻦ ِّرْزٍق َوَﻣﺂ‬
ُ ‫ َﻣﺂ أُ ِر‬- ‫ون‬
ُ ‫﴿وَﻣﺎ َﺧﻠَ ْﻘ‬
ُْ َ َ َ ْ ‫ﺖ‬
َ
ِ ِ
ِ ‫ﻳﺪ أَن ﻳﻄْﻌِﻤ‬
ِ
﴾‫ﲔ‬
‫ إِ ﱠن ﱠ‬- ‫ﻮن‬
ُ ‫ٱﻪﻠﻟَ ُﻫ َﻮ ٱﻟﱠﺮﱠز‬
ُ ‫اق ذُو ٱﻟْ ُﻘ ﱠﻮة ٱﻟْ َﻤﺘ‬
ُ ُ ُ ‫أُر‬
Wama khalaqtu aljinna waal-insa illa liyaAAbudooni; Ma oreedu minhum min
rizqin wama oreedu an yutAAimoon; Inna Allaha huwa alrrazzaqu dhoo
alquwwati almateenu (Surat Adh Dhariyat 51:56-58).
Tafsri: Sikuwaumba Majini na Bani Adam isipokua waniabudu mimi. Sitafuti
rizki kutoka kwao wala sijataka wanilishe. Kwa hakika Allah ni mwenye kutoa
rizki, mwenye uwezo na nguvu juu ya kila kitu.
Baina ya viumbe vitatu hivyo vyenye hadhi alivyoviumba Allah Subhanah wa
Ta’ala, yaani Malaika, Majini na Watu, basi wa kwanza kuumbwa na Allah
Subhanahu wa Ta’ala walikua ni Malaika ambao waliumbwa katika siku ya
Jumatano, na miaka baadae wakaumbwa Majini lakini katika siku ya Al Khamis na
pia miaka baadae akaumbwa Adam na pia katika siku ya Ijumaa, na kati ya viumbe
vyote, Adam alikua ni kiumbe bora mwenye hadhi ya juu zaid miongoni mwao,
hivyo ulipofika wakati wa kuumbwa kwake Allah Subhanahu wa Ta’ala aliwaambia
viumbe hao waliomtangulia katika kuumbwa kwa kusema kama inavyosema
Qur’an:

37

ِ ِ ‫ﺎﻋﻞ ِﰱ ٱﻷَر‬
ِ ‫ﻚ ﻟِْﻠﻤﻠَـﺌِ َﻜ ِﺔ إِِﱐ ﺟ‬
‫َﲡ َﻌ ُﻞ ﻓِ َﻴﻬﺎ َﻣﻦ‬
َ َ‫﴿وإِ ْذ ﻗ‬
َْ ‫ض َﺧﻠﻴ َﻔﺔً ﻗَﺎﻟُﻮاْ أ‬
ْ
َ َ ‫ﺎل َرﺑﱡ‬
َ
ٌ َ ّ
ِ
ِ ِ ِ
ِ ‫ﻳـ ْﻔ ِﺴﺪ ﻓِﻴﻬﺎ وﻳﺴ ِﻔ‬
‫ﺎل إِِّ ۤﱐ أ َْﻋﻠَ ُﻢ‬
َ َ‫ﻚ ﻗ‬
َ َ‫س ﻟ‬
ُ ْ ََ َ ُ ُ
ُ ‫ﻚ ٱﻟ ّﺪ َﻣﺂءَ َوَْﳓ ُﻦ ﻧُ َﺴّﺒ ُﺢ ﲝَ ْﻤﺪ َك َوﻧـُ َﻘ ّﺪ‬
﴾‫َﻣﺎ ﻻَ ﺗَـ ْﻌﻠَ ُﻤﻮ َن‬
Wa-idh qala rabbuka lilmala-ikati innee jaAAilun fee al-ardhi khaleefatan
qaloo atajAAalu feeha man yufsidu feeha wayasfiku alddimaa wanahnu
nusabbihu bihamdika wanuqaddisu laka qala innee aAAlamu mala
taAAlamoona (Surat Al Baqara 2:30)
Tafsir: Na kumbuka wakati Mola wako aliposema kuwaambia Malaika: ‘Hakika
mimi nitajaalia Khalifah katika ardhi kizazi baada ya kizazi’, nao wakasema
‘Utajaalia wale ambao watafanya ufisadi na kumwaga damu ndani yake?, wakati
sisi tunakusifu kwa sifa zako, tunakushukuru na kukutukuza’ Allah akasema :
‘Mimi nnajua kile msichokijua’
Anasema Imam Fakhr ad Din Al Razi kua: ‘Kauli ya Malaika ya kusema kua
‘Utajaalia wale ambao watafanya ufisadi na kumwaga damu ndani yake?, wakati
sisi tunakusifu kwa sifa zako na kukushukuru na kukutuza’ ilikua ni kama
maombi kutoka kwao kua haina haja ya kuumbwa viumbe wengine kwani wao
wanaweza kukaa pia duniani na kuendelea kumtukuza Allah Subhanah wa
Ta’ala, lakini hata hivyo Allah Subhanahu wa Ta’ala akawaambia, ‘Mimi
nnajua kile msichokijua’, akimaanisha kua Allah Subhanahu wa Ta’ala anajua
vizuri zaidi ni lipi bora kwao wao Malaika, baina ya kukaa Duniani ama
Mbinguni.’
Kisha Allah Subhanahu wa Ta’ala akasema katika Qur’an:

ِ ‫َﲰ‬
‫ﺂء‬
َ ‫ﺿ ُﻬ ْﻢ َﻋﻠَﻰ اﻟْ َﻤﻠَـﺌِ َﻜ ِﺔ ﻓَـ َﻘ‬
ْ ‫﴿و َﻋﻠﱠ َﻢ ءَ َاد َم اﻷ‬
َ ‫َﲰَﺂءَ ُﻛﻠﱠ َﻬﺎ ﰒُﱠ َﻋَﺮ‬
َْ ‫ﺎل أَﻧْﺒِﺌُ ِﻮﱏ ِﺄﺑ‬
َ
ِ ِ ‫ﻫـﺆﻻَِء إِن ُﻛﻨﺘﻢ‬
‫ﱠﻚ‬
َ ‫ﻚ ﻻَ ِﻋ ْﻠ َﻢ ﻟَﻨَﺂ إِﻻﱠ َﻣﺎ َﻋﻠﱠ ْﻤﺘَـﻨَﺂ إِﻧ‬
َ َ‫ ﻗَﺎﻟُﻮاْ ُﺳْﺒ َﺤـﻨ‬- ‫ﲔ‬
َُ
َ ‫ﺻـﺪﻗ‬
َ ُْ
‫َﲰَﺂﺋِ ِﻬﻢ‬
ْ ‫َﻧﺖ ٱﻟْ َﻌﻠِ ُﻴﻢ‬
َ َ‫ ﻗ‬- ‫ٱﳊَ ِﻜ ُﻴﻢ‬
ْ ‫ﺎل ﻳَـﺎءَ َاد ُم أَﻧﺒِْﺌـ ُﻬﻢ ِﺄﺑ َْﲰَﺂﺋِ ِﻬ ْﻢ ﻓَـَﻠ ﱠﻤﺂ أَﻧْـﺒَﺄ َُﻫ ْﻢ ِﺄﺑ‬
َ ‫أ‬

38

ِ ‫ﺎل أَﻗُﻞ ﻟﱠ ُﻜﻢ إِِﱐ أ َْﻋﻠَﻢ َﻏﻴﺐ ٱﻟ ﱠﺴﻤﺎو‬
ِ ‫ات َوٱﻷ َْر‬
‫ض َوأ َْﻋﻠَ ُﻢ َﻣﺎ ﺗُـْﺒ ُﺪو َن َوَﻣﺎ ُﻛﻨﺘُ ْﻢ‬
َ َ َ ْ ُ ّ ْ ْ َ َ‫ﻗ‬
﴾‫ﺗَ ْﻜﺘُ ُﻤﻮ َن‬
WaAAallama adama al-asmaa kullaha thumma AAaradahum AAala almalaikati faqala anbi-oonee bi-asma-i haola-i in kuntum sadiqeena; Qaloo
subhanaka la AAilma lana illa ma AAallamtana innaka anta alAAaleemu
alhakeemu; Qala ya adamu anbi/hum bi-asma-ihim falamma anbaahum biasma-ihim qala alam aqul lakum innee aAAlamu ghayba alssamawati waalardhi waaAAlamu ma tubdoona wama kuntum taktumoona; (Surat Al Baqara
2:31-33)
Tafsir: Na akamfundisha Adam majina ya vitu vyote, Kisha akavionesha vitu
hivyo kwa Malaika, na kuwaambia ‘Nitajieni majina ya vitu hivi ikiwa nyinyi ni
wakweli’, Wao (Malaika) wakasema: ‘Utukufu ni wako, Sisi hatuna I’lm isipokua
ya kile ulichotufundisha, hakika wewe ni mjuzi wa kila kitu na mwingi busara’.
(Allah) Akasema: ‘Ewe Adam watajie majina yake’, na alipowatajia majina ya
vitu hivyo (Allah akasema): ‘Jee sikukwambieni kua mimi najua mambo ya
Ghayb (yaliyofichika) mbinguni na ardhini, na nnajua kile mnachokiweka wazi
na kile mnachokificha’.
Hivyo Adam akafundiswa majina ya vitu vyote viliopo mbele yake yeye na viumbe
hivyo vyengine, kisha akaviuliza viumbe vyengine majina ya vitu hivyo, nao
wakashindwa kuvijua, Allah Subhanahu wa Ta’ala akamuuliza Adam ambae nae
akataja majina ya vitu hivyo, baada ya kutaja majina ya vitu hivyo Malaika wakajua
kua Adam yuko juu zaid yao ki I’lm na kiheshima, hivyo Allah Subhanahu wa
Ta’ala akawaamrisha kwa pamoja wote Malaika na Iblis waliopo mbele yake
kumsujudia Adam.

ِ‫﴿وإِ ْذ ﻗُـ ْﻠﻨﺎ ﻟِْﻠﻤﻠَـﺌِ َﻜ ِﺔ ٱﺳﺠﺪواْ ﻻًّدم ﻓَﺴﺠﺪواْ إِﻻﱠ إِﺑﻠ‬
‫ٱﺳﺘَ ْﻜﺒَـَﺮ َوَﻛﺎ َن‬
ٰ َ ‫ﻴﺲ أ‬
ُ َ َ ََ ُ ُ ْ
ْ ‫َﰉ َو‬
َ َ َ
َ ْ
ِ‫ِﻣﻦ ٱﻟْ َﻜﺎﻓ‬
ِ
﴾‫ﻳﻦ‬
‫ﺮ‬
َ
َ
Wa-idh qulna lilmala-ikati osjudoo li-adama fasajadoo illa ibleesa aba
waistakbara wakana mina alkafireena (Surat Al Baqara 2:34)

39
Tafsir: Na (Kumbuka) wakati tulipowaambia Malaika: ‘Msujudieni Adam’. Na
wakasjudu isipokua Iblis, akakataa na kua na kibri, na akawa ni miongoni mwa
waliokufuru.
Hikma iliyomo katika tokeo hili ni kuwaonesha Malaika na Iblis kua darja ya Adam
iko juu kuliko darja yao, kumuonesha Adam kua yeye ni kiumbe bora zaid kuliko
viumbe wawili hao, na pia kumuwekea wazi Adam kua Iblis ni Adui yake mkubwa
ambae aliekataa kua chini yake.
Ingawa Malaika na Iblis walipewa amri inayotakiwa kutekelezwa lakini Iblis
alikataa kuitii amri hiyo, si kutokana na kua yeye hakua Malaika, kwa sababu ingawa
kweli hakuwa miongoni mwa Malaika, lakini amri iliyotolewa ilikua ni ya jumla
kwa wote waliokuwepo sehemu hiyo, nae alijumuishwa katika amrisho hilo
kutokana na kua nao pamoja Malaika katika kujaribu kujipadisha darja yake,
kujifananisha na kuwaiga Malaika na kujumuika nao katika kila amali waifanyayo.
Lakini ukweli unarudi pale pale kua kwa sababu Iblis ni baba wa Majini, ambao ni
viumbe tofauti na Malaika, na moja kati ya sifa za Jini ni kua na hiari katika maamuzi
kama walivyo viumbe Bani Adam, basi hiari yake ikampa kibr na akajiona kua yeye
ni bora kuliko Adam.
Allah Subhanahu wa Ta’ala anaweka wazi darja aliyowapa viumbe Bani Adam, kwa
kuwapa uwezo wa kutumia kila kitu alichokiumba ulimwenguni, kuanzia ardhi,
bahari, hewa, mbingu, jua, mwezi nyota n,k kwa ajili ya manufaa yake, kama vile
anavyosema katika Qur’an:

ِ ‫﴿وﻟَ َﻘ ْﺪ َﻛﱠﺮﻣﻨَﺎ ﺑ ِﲎ ءادم و َﲪ ْﻠﻨَـﻬﻢ ِﰱ ٱﻟْﺒـ ِﺮ وٱﻟْﺒﺤ ِﺮ ورزﻗْـَﻨـﻬﻢ ِﻣﻦ اﻟﻄﱠﻴِﺒ‬
‫ـﺖ‬
َّ َ ْ ُ َ َ َ ْ َ َ ّ َ ْ ُ َ َ َ َ َ َ ْ
َ
ِ ‫ﻀ ْﻠﻨَـﻬﻢ ﻋﻠَﻰ َﻛﺜِ ٍﲑ ِّﳑﱠﻦ ﺧﻠَ ْﻘﻨَﺎ ﺗَـ ْﻔ‬
﴾ً‫ﻀﻴﻼ‬
َ ْ ُ ‫َوﻓَ ﱠ‬
َ ْ
Walaqad karramna banee adama wahamalnahum fee albarri waalbahri
warazaqnahum mina alttayyibati wafadhalnahum AAala kathirin mimman
khalaqna tafdhilan (Surat Al Israa, 17:70)
Tafsir: Na kwa hakika tumemkirim Bani Adam, na tukawachukua na kuwaweka
juu ya ardhi na juu ya bahari, na kuwajaalia kila kilicho kizuri na kilicho halali,
na tumewapendelea wao na kuwaweka juu kwa tofauti kubwa kulingana na
viumbe wengi tuliowaumba.

40
Na vile vile akasema tena:

ِ
ِ ‫﴿وﺳ ﱠﺨﺮ ﻟَ ُﻜﻢ ﱠﻣﺎ ِﰱ ٱﻟ ﱠﺴﻤﺎو‬
َِ ‫ض‬
ِ ‫ات َوَﻣﺎ ِﰱ ْاﻷَْر‬
‫ﻚ‬
َ ‫ﲨﻴﻌﺎً ِّﻣْﻨﻪُ إِ ﱠن ِﰱ ذَﻟ‬
ْ َ ََ
ََ
ٍ �‫ﻵ‬
﴾‫ت ﻟَِّﻘ ْﻮٍم ﻳـَﺘَـ َﻔ ﱠﻜُﺮو َن‬
َ
Wasakhkhara lakum ma fee alssamawati wama fee al-ardhi jameeAAan minhu
inna fee dhalika laayatin liqawmin yatafakkaroona (Surat Al Jathiyah, 45:13)
Tafsir: Na akaviweka chini yako kila kilichomo mbiguni na ardhini: Yote haya ni
kukupendeleeni kuotokana na ukarimu wake. Hakika katika haya kuna mafunzo
ndani yake kwa wale wenye kutafakkari.
Hivyo viumbe vyote vipo chini yake Bani Adam kutegemeana na vipi
atakavyoendesha maisha yake kwani kati ya viumbe hawa kuna Malaika ambao
wapo kwa manufaa yake kwa kutumia jitihada ya kumhamasisha Bani Adam katika
kufanya mema, kumuombea dua pale anapokua miongoni mwa watu wema,
kumlinda na maasi ya Iblis na mambo mengineyo na pia kumlaani pale anapofanya
maasi na kuacha kuomba msamaha kwa Mola wake.
Vile vile kuna viumbe Majini ambao miongoni wao kuna wacha Mungu na
huwahamasisha Bani Adam kufanya mema, na vile vile miongoni mwao kuna waovu
wanaoongozwa na Ibilis ambao pia hua na manufaa kwa Bani Adam kutokana na
kua na uadui baina yao, kwani kila Bani Adam anapopingana nao katika vishawishi
vyao, hupata malipo bora zaidi na kila itokeapo kua Iblis akafanikiwa kumtelezesha
Bani Adam basi mja huyo akiwa mwema huzindukana na hivyo kuyaona makosa
yake na kuomba msamaha zaidi kwa Mola wake na kusamehewa makosa hayo.
Lakini pia kuna hasara kubwa kwa asiezindukana kutokana na uadui wao wa asili
uliotokana na Iblis kujiona bora zaid kuliko Adam, Qur’an inaelezea asili ya uadui
huu kwa kusema:-

ِ
ِ‫ﺎل ٰ�ِﺑﻠ‬
‫ﻨﺖ‬
‫ﺖ ﺑَِﻴ َﺪ ﱠ‬
َ ‫ﻴﺲ َﻣﺎ َﻣﻨَـ َﻌ‬
َ ‫َﺳﺘَ ْﻜﺒَـ ْﺮ‬
َ ‫ت أ َْم ُﻛ‬
ُ ‫ﻚ أَن ﺗَ ْﺴ ُﺠ َﺪ ﻟ َﻤﺎ َﺧﻠَ ْﻘ‬
ْ‫ىأ‬
ُ ْ َ َ‫﴿ﻗ‬
ِ ِ
ٍ ‫ﺎل أ ََ�ْ َﺧْﻴـﺮ ِّﻣْﻨﻪُ َﺧﻠَ ْﻘﺘَِﲎ ِﻣﻦ ﱠ� ٍر و َﺧﻠَ ْﻘَﺘﻪُ ِﻣﻦ ِﻃ‬
‫ﭑﺧُﺮ ْج‬
َ َ‫ﲔ ﻗ‬
َ َ‫ﲔ ﻗ‬
ْ َ‫ﺎل ﻓ‬
َ ‫ﻣ َﻦ اﻟْ َﻌـﻠ‬
ٌ
َ

41

ِ ‫ِﻣْﻨـﻬﺎ ﻓَِﺈﻧ‬
ِ ‫ب ﻓَﺄ‬
‫َﻧﻈ ْﺮِ ۤﱐ إِ َ ٰﱃ ى‬
َ َ‫ﻚ ﻟَ ْﻌَﻨ ِ ۤﱵ إِ َﱃ ﻳـَ ْﻮِم اﻟ ِّﺪﻳ ِﻦ ﻗ‬
َ ‫ﱠﻚ َرﺟ ٌﻴﻢ َوإِ ﱠن َﻋﻠَْﻴ‬
َ َ
ِّ ‫ﺎل َر‬
ِ ‫ﱠﻚ ِﻣﻦ اْﻟﻤﻨﻈَِﺮﻳﻦ إِ َﱃ ﻳـﻮِم اْﻟﻮْﻗ‬
ِ َ َ‫ﻳـﻮِم ﻳـْﺒـ َﻌﺜُﻮ َن ﻗ‬
‫ﺎل‬
َ َ‫ﺖ اﻟْ َﻤ ْﻌﻠُ ِﻮم ﻗ‬
ُ َْ
َ ْ َ َ ُ َ َ ‫ﺎل ﻓَﺈﻧ‬
ِ ِ
ِ ْ ‫ﻚَ ﻷُ ْﻏ ِﻮﻳـﻨـﱠﻬﻢ أ‬
ِ‫ﻓَﺒِﻌِﱠﺰﺗ‬
ِ
‫ٱﳊَ ﱠﻖ‬
ْ ‫ﭑﳊَ ﱡﻖ َو‬
ْ َ‫ﺎل ﻓ‬
َ َ‫ﲔ ﻗ‬
َ
َ ‫ﲔ إِﻻﱠ ﻋﺒَ َﺎد َك ﻣْﻨـ ُﻬ ُﻢ ٱﻟْ ُﻤ ْﺨﻠَﺼ‬
َ ‫َﲨَﻌ‬
ُ
َ
ْ
ِ ْ ‫ﻚ ِﻣْﻨـﻬﻢ أ‬
ِ ِ َ ‫ﻮل َﻷَ ْﻣﻸَ ﱠن َﺟ َﻬﻨﱠﻢ ِﻣ‬
﴾‫ﲔ‬
ُ ُ‫أَﻗ‬
َ ‫َﲨَﻌ‬
ْ ُ َ ‫ﻨﻚ َوﳑﱠﻦ ﺗَﺒ َﻌ‬
َ
Qala ya ibleesu ma manaAAaka an tasjuda lima khalaqtu biyadayya
astakbarta am kunta mina alAAaleena; Qala ana khayrun minhu khalaqtanee
min narin wakhalaqtahu min teenin; Qala faokhruj minha fa-innaka
rajeemun; Wa-inna AAalayka laAAnatee ila yawmi alddeeni; Qala rabbi
faandhirnee ila yawmi yubAAathoona; Qala fa-innaka mina almundhareena;
Ila yawmi alwaqti almaAAloomi; Qala fabiAAizzatika laoghwiyannahum
ajmaAAeena; Illa AAibadaka minhumu almukhlaseena; Qala faalhaqqu
waalhaqqa aqoolu; Laamlaanna jahannama minka wamimman tabiAAaka
minhum ajmaAAeen (Surat Sad 38: 75-85)
Tafsir:(Allah) akasema: ‘Ewe Iblis! Ni kitu gani kilichokuzuia wewe usimsujudie
yule ambae mimi nimemuumba kwa mikono yangu. Jee unakiburi sana au wewe
ni miongni mwa wanaojiona wako juu?’; Iblis akasema: ‘Mimi ni bora kuliko
yeye, kwani kwa hakika umeniumba mimi kutokana na moto na yeye umemuumba
kutokana udongo’; (Allah) akasema: ‘Ondoka katika sehemu hii kwani kwa
hakika wewe ni miongoni mwa waliofukuzwa’; ‘Na kwa hakika nimekulaani hadi
siku ya Kiama’; Iblis akasema: ‘Mola wangu! Niruhusu basi niishi hadi siku ya
Kiama’; (Allah) akasema: ‘Kwa hakika wewe ni miongoni mwa waliokubaliwa
hivyo’; ‘Hadi siku maalum’; Iblis akasema: ‘Nnaapa kwa uwezo wako, mimi
nitawapotosha wote hao’; ‘Isipokua wale waja wema miongoni mwao’; (Allah)
akasema: ‘Ukweli ni kua, na Ukweli nnasema’; ‘Kua nitawajaza katika moto wa
Jahannam nyote, wewe na wale watakaokufuata’’’.
Katika aya hii tunaona kua Allah Subhanahu wa Ta’ala anasisitiza tena hadhi na
utukufu aliokua nao Adam kwa kutumia maneno ‘Niliemuumba kwa mikono
yangu’, maneno haya yanamaanisha kuuwekea wazi ufahamu wa Bani Adam,
Malaika na pia Iblis namna Allah Subhanahu wa Ta’ala alivyomjali kiumbe Adam
pale wakati alipokua akimuumba kutokana na umuhimu aliokua nao kiumbe
huyo. Lakini hata hivyo, kiumbe Iblis hakutaka kuujali utukufu na umuhimu huo
hivyo akajiona kua yeye alieumbwa kwa moto ni bora zaidi na kuamua kuasi amri

42
ya Allah Subhanahu wa Ta’ala jambo ambalo lilimpelekea kulaaniwa kutokana na
uasi huo.
Baada ya Iblis kulaaniwa akamuomba Allah Subhanahu wa Ta’ala na kutokana na
ukarimu na Hikma zake basi akamkubalia Iblis maombi yake hayo, na baada ya Iblis
kukubaliwa akaamua kuweka wazi kua atawapotosha Bani Adam wote, isipokua
wale waja wema tu. Hivyo Allah Subhanahu wa Ta’ala pia nae akaweka wazi kua
Bani Adam wote ambao watakaomfuata Iblis basi hawana sehemu nyengine ya
kuelekea isipokua moja kwa moja wataelekea anakoelekea yeye, katika moto mkali
sana wa Jahannam (Allahuma Ajirna minna nnar!).
Ukweli ni kua Allah Subhanahu wa Ta’ala alipowaumba Malaika aliwajaalia
viumbe hao kua na ufahamu lakini hakuwajaalia kua na matamanio na akawaumba
wanyama na kuwajaalia matamanio lakini hakuwajaalia kua na ufahamu. Lakini
alipowaumba Majini na Bani Adam aliwajaalia neema zote mbili, yaani matamanio
na ufahamu, hivyo kwa kila kiumbe kilichopewa matamanio na ufahamu, basi kina
mtihani wa kuyadhibiti matamanio hayo na kama kitaweza kuyadhibiti matamanio
hayo, basi kitakua na darja ya juu zaid kuliko Malaika, kwa sababu ni maumbile ya
Malaika kua watiifu mbele ya Allah Subhanahu wa Ta’ala, kwa kua hawana
upinzani wa matamani ya Nafsi zao katika kumtii Mola wao, tofauti na ilivyo kwa
Majini na Bani Adam kwani wao wanahitaji jitihada ya juu zaid ili kuyadhibiti
matamanio kwa kutumia ufahamu wao ili kuonesha ubora wa kufanya mema. Kwani
Allah Subhanahu wa Ta’ala anasema:

ِ
ِ
ِِ ِ
‫ت‬
ُ ‫﴿ﺗَـَﺒ َﺎرَك اﻟﱠﺬى ﺑِﻴَﺪﻩ اْﻟ ُﻤ ْﻠ‬
َ ‫ اﻟﱠﺬى َﺧﻠَ َﻖ اﻟْ َﻤ ْﻮ‬-‫ﻚ َوُﻫ َﻮ َﻋﻠَﻰ ُﻛ ّﻞ َﺷ ْﻰء ﻗَﺪ ٌﻳﺮ‬
ِ‫اﳊﻴﻮَة ﻟ‬
ِ
﴾‫ﻮر‬
‫ﻔ‬
‫ﻐ‬
‫ﻟ‬
‫ا‬
‫ﻳﺰ‬
‫ﺰ‬
‫ﻌ‬
‫ﻟ‬
‫ا‬
‫ﻮ‬
‫ﻫ‬
‫و‬
‫ﻼ‬
‫ﻤ‬
‫ﻋ‬
‫ﻦ‬
‫ﺴ‬
‫َﺣ‬
‫أ‬
‫ﻢ‬
‫ﻜ‬
‫ﻳ‬
َ
‫أ‬
‫ﻢ‬
‫ﻛ‬
‫ﻮ‬
‫ﻠ‬
‫ـ‬
‫ﺒ‬
‫ـ‬
‫ﻴ‬
ْ
ْ
ُ
ُ
‫ﱡ‬
ُ
ً
ُ
َ
َ
ُ
ْ
ْ
ُ
َ
ُ
َ َ َ ُ َ ْ ْ َ َ ََْ ‫َو‬
Tabaraka alladhi biyadihi almulku wahuwa AAala kulli shay-in qadeerunAlladhi khalaqa almawta waalhayata liyabluwakum ayyukum ahsanu
AAamalan wahuwa alAAazeezu alghafooru. (Surat Al Mulk 67:1-2)
Tafsir: Ametukuka yule ambae ufalme wa kila kitu uko mikononi mwake, na
mwenye uwezo wa kufanya kila kitu; Ni yeye ambae alieumba Mauti na Uhai ili
akujaribuni (ili akuoneni) ni yupi atakaekua m-bora wa kufanya mema, Na yeye
ni mwenye uwezo wa kila kitu na ni mwingi wa Usamehevu.

43
Huo ni mmoja kati ya mitihani ya Majini na Bani Adam, mtihani mwengine ni ule
unaohusiana na matumizi ya neema ya ufahamu huo, kwa ajili ya Mola wao na pia
kwa ajili ya kuyadhibiti matamanio ya Nafsi zao, kwani kwa kila asieweza kuutumia
ufahamu wake ipasavyo basi atashuka katika darja ya chini kabisa kuliko hata ile
darja ya mnyama kwa sababu ni maumbile ya mnyama kua na matamanio bila ya
kua na ufahamu na hivyo kutoweza kuyadhibiti matamanio yao. Hivyo neema mbili
hizo, Matamanio na Ufahamu aidha zitamuweka katika sehemu salama kiumbe
kesho Akhera au zitamtia hatarini kila kiumbe alieneemeshwa neema mbili hizo.
Ama kwa hakika Bani Adam ni kiumbe kilicho bora, na ndio maana kikachaguliwa
na kupewa neema iliyo bora, neema ya kua Khalifah katika Ardhi. Kama
anavyosema Allah Subhanah wa Ta’ala:

ِ
ِ
ٍ ‫ﺾ درﺟ‬
ِ ‫ﻒ ْاﻷَْر‬
‫ـﺖ‬
َ ‫ض َوَرﻓَ َﻊ ﺑـَ ْﻌ‬
َ ‫﴿وُﻫ َﻮ ٱﻟﱠﺬى َﺟ َﻌﻠَ ُﻜ ْﻢ َﺧﻠَـﺌ‬
َ َ َ ٍ ‫ﻀ ُﻜ ْﻢ ﻓَـ ْﻮ َق ﺑـَ ْﻌ‬
َ
ِ
ِ ِ ِ ‫ﻚ ﺳ ِﺮ‬
ِ
ِ
﴾‫ﻮر ﱠرِﺣ ٌﻴﻢ‬
ٌ ‫ﻳﻊ ٱﻟْﻌ َﻘﺎب َوإﻧﱠﻪُ ﻟَﻐَ ُﻔ‬
ُ َ َ ‫ﻟّﻴَـْﺒـﻠُ َﻮُﻛ ْﻢ ﰱ َﻣﺂ آﺗَـ ُﻜ ْﻢ إ ﱠن َرﺑﱠ‬
Wahuwa alladhi jaAAalakum khala-ifa al-ardi warafaAAa baAAdhakum
fawqa baAAdhin darajatin liyabluwakum fee ma atakum inna rabbaka
sareeAAu alAAiqabi wa-innahu laghafoorun raheemun. (Al An A’am 6:165)
Tafsir: Na ni yeye alie kujaalieni nyinyi Ukhalifa katika ardhi, kizazi baada ya
kizazi, na akakunyanyueni katika darja, baadhi kua juu ya wengine ili
akujaribuni kwa kile alichokupeni. Kwa hakika Mola wako ni mwepesi katika
kutoa, na hakika ni mwingi wa kusamehe na mwingi wa rehma.
Allah Subhanahu wa Ta’ala alimchagua Bani Adam kua Khalifah ardhini, mwenye
wajibu wa usimamizi wa kila kitu duniani, wajibu ambao ni tofauti na wajibu wa
viumbe wengine, hivyo wao pia wakapewa uhuru wa kuchagua baina ya
kujineemesha kwa kufanya mema ama kujidhalilisha kwa kufanya maovu, na hii ni
baada ya kukubali kuchukua Amanah ambayo walipewa baada ya kuumbwa, kabla
ya kula kiapo wakati wakiwa katika sehemu za siri za wazee wao na kabla ya
kupuliziwa roho kwa kiumbe Adam ambae alikua ni baba yao.
BANI ADAM NA AL AMANAH.
Anasema Allah Subhanahu wa Ta’ala kua:

44

ِْ ‫ض و‬
ِ
‫ﲔ أَن َْﳛ ِﻤ ْﻠﻨَـ َﻬﺎ‬
ْ ‫﴿إِ ﱠ� َﻋَﺮ‬
َ ْ َ‫ٱﳉﺒَ ِﺎل ﻓَﺄﺑـ‬
َ ِ ‫ﺿَﻨﺎ ْاﻷَ َﻣﺎﻧَﺔَ َﻋﻠَﻰ ٱﻟ ﱠﺴ َﻤ َﺎوات َوٱﻷ َْر‬
ِ ِ
ِ
‫ب ﱠ‬
َ ‫ ﻟّﻴُـ َﻌ ّﺬ‬- ً‫َوأَ ْﺷ َﻔ ْﻘ َﻦ ﻣْﻨـ َﻬﺎ َو َﲪَﻠَ َﻬﺎ ٱ ِﻹﻧْ َﺴﺎ ُن إِﻧﱠﻪُ َﻛﺎ َن ﻇَﻠُﻮﻣﺎً َﺟ ُﻬﻮﻻ‬
ُ‫ٱﻪﻠﻟ‬
ِِ
ِِ
ِ
ِ
ِ ِ
‫ﲔ‬
‫ﻮب ﱠ‬
َ ‫ٱﻪﻠﻟُ َﻋﻠَﻰ ٱﻟْ ُﻤ ْﺆﻣﻨ‬
َ ‫ﲔ َوٱﻟْ ُﻤﻨَﺎﻓ َﻘﺎت َوٱﻟْ ُﻤ ْﺸ ِﺮﻛ‬
َ ‫ٱﻟْ ُﻤﻨَﺎﻓﻘ‬
َ ُ‫ﲔ َوٱﻟْ ُﻤ ْﺸ ِﺮَﻛﺎت َوﻳـَﺘ‬
ِ َ‫وٱﻟْﻤ ْﺆِﻣﻨ‬
﴾ً‫ٱﻪﻠﻟُ َﻏ ُﻔﻮراً ﱠرِﺣﻴﻤﺎ‬
‫ﺎت َوَﻛﺎ َن ﱠ‬
ُ َ
Inna AAaradhna al-amanata AAala alssamawati waal-ardhi waaljibali
faabayna an yahmilnaha waashfaqna minha wahamalaha al-insanu innahu
kana dhaluuman jahuulan; LiyuAAadhdhiba Allahu almunafiqeena
waalmunafiqati waalmushrikeena waalmushrikati wayatooba Allahu AAala
almu/mineena waalmu/minati wakana Allahu ghafooran raheeman (Al Ahzab
33:72-73)
Tafsir: Kwa hakika tuliipa Amana, Mbingu na Ardhi na Milima lakini vikaikataa
kuichukua; kwa sababu ya kuogopa: lakini Mtu akaichukua: Hakika alikua ni
mwenye kujidhulumu na ni mjinga; Hivyo Allah atawaadhibu Wanafiq wa kiume
na wanafiq wa kike na Al Mushrikûn (wanaume na wanawake
wanaomshirikisha). Na Allah atawasamehe Waumini wa kweli wa kiume na wa
kike. Na hakika Allah ni mwingi wa Usamehevu na ni mwingi wa Rehma.
Neno Amanah linatokana na mzizi wa herufi za kiarabu Alif-Mim-Nun, ambalo
maana yake ni kua katika hali ya amani, usalama, ulinzi, uaminifu na kua na imani
na kitu. Usalama na amani wa sehemu fulani huweza hupatikana kutokana na ulinzi
na uaminifu wa yule anaeyatawala mazingira hayo. Hivyo tunapozungumzia maana
ya Amanah kiislamu basi hua tunazungumzia kitu kinachotegemeana na Khalifahh
anaetawala ulimwenguni ambae ni Bani Adam.
Tukiangalia kwa undani zaid basi tunaona kua neno Amanah limetumika katika
Qur’an kutoa maana yenye kina kirefu zaidi. Kwani inaelezea kuhusiana na haki ya
Bani Adam na majukumu yake dhidi ya Bani Adam wenzake, mazingira yake na
pia viumbe vyengine vyote vilivyoumba na Allah Subhanahu wa Ta’ala. Kila kitu
alichojaaliwa kupewa au kuamrishwa kiumbe Bani Adam afanye, hata kama ikiwa
ni kwa manufaa yake, basi hua ni Amanah na hivyo huhitajiwa kuchungwa na
kutumiwa kulingana na Sharia’h za yule aliempa Amanah hiyo ambae ni Allah
Subhanah wa Ta’ala. Kwani ni wajib unapopewa amana aidha kuirudisha kama

45
ilivyokua, kwa aliekupa ama kuitumia kulingana na matakwa au muongozo wa
aliekupa Amanah hiyo.
Kutokana na aya ya 72 ya Surat Al Ahzab tunaona kua Allah Subhanahu wa Ta’ala
aliikabidhi Amanah kwa viumbe vyengine ikiwemo Mbingu, Milima na Ardhi lakini
viumbe hivyo vikaikataa Amanah hiyo kutokana na uzito wake na hivyo kuogopa
kua baadae vitashindwa kuitekeleza. Lakini hata hivyo Amanah hiyo alipopewa Bani
Adam, yeye akaipokea kwa mikono miwili.
Swali la kujiuliza ni kua Jee ilikuaje Bani Adam akaikubalia Amanah ambayo
viumbe vyengine waliikataa?
Tukiangalia Tafsir ya Imam Ibn Kathir basi tunaona inasema kua, Wakati Allah
Subhanahu wa Ta’ala alipovipa Amanah viumbe vyake yaani Mbingu, kisha
Ardhi na kisha Milima ilikua si katika hali ya kuvilazimisha viumbe hivyo
kubeba jukuma la Amanah hiyo, bali ilikua ni katika hali ya hiari na hivyo
alivipa pia uamuzi wa kuchagua, kwani hali hiyo ulikua katika hali ya
kuulizwa: ‘Jee mtakua tayari kuyatekeleza masharti ya Amanah hii kutoka
kwetu ili mpate malipo yake?’, viumbe vyote hivyo vikauliza: ‘Malipo gani
hayo?’, na wakaambiwa : ‘Ikiwa mtaweza kutekeleza masharti ya Amanah hii,
kutokana na juhudi zenu zote, mtaliwa malipo bora, hususan kupata ukaribu
zaid mbele ya Allah Subhanah wa Ta’ala, lakini ikiwa hamtoweza kutekeleza
masharti yake, basi mtapata adhabu kali sana.’
Hivyo baada ya kusikia masharti ya amana hiyo viumbe vyote hivyo vikubwa
vikajibu kwa kusema: ‘Mola wetu, hata sasa hivi sisi tuko chini ya amri yako,
lakini sasa hivi (kutokana na kupewa uamuzi wa kuchagua) tunajisikia kua
tuko dhaifu sana kuubeba mzigo huo mzito na hatutoweza kutekeleza masharti
yake, ama kuhusiana na malipo sisi hatuyataki, na kuhusiana na adhabu
hatuwezi kuistahmilia.’
Tukiangalia kwa upande wa Tafsir ya Imam Al Qurtubi, tunaona kua, baada ya
viumbe vitatau hivyo yaani mbingu, ardhi na milima kupewa Amanah hiyo na
kuikataa, basi Allah Subhanah wa Ta’ala akamuambia kiumbe Insan au mtu:
‘Tumeipa Amanah yetu kwa Mbigu, Ardhi na Milima lakini ikaweka wazi
kutoweza kwao kubeba jukumu zito la Amanah hiyo, Jee vipi wewe utaibeba
Amanah hii ukijua uzito wa majukumu yake?’, Mtu akauliza, ‘Ya Rabbi ni
majukumu gani hayo’, na majibu yakawa: ‘Kama ikiwa utafanikiwa kutekeleza
majukumu ya Amanah hiyo kadri uwezavyo (yaani kua mtiifu kadri
utakavyoweza) utalipwa (kwa kuupata ukaribu wa Allah na fadhila zake juu

46
yako na pia kuishi milele Peponi) na kama ukishindwa kutekeleza majukumu
ya Amanah hiyo basi utaadhibiwa’. Hivyo Adam (akiwa na hamu kubwa sana
ya kupata kua na ukaribu na Allah na pia ridhaa yake) akakubaliana na
majukumu hayo na hivyo kuibeba Amanah hiyo.
Ni jambo lililowazi hapa kua, tukio la kupewa Amanah lilitokea kabla ya tukio
la ahadi, yaani lile tukio la kuulizwa kwa watu wote : ‘Jee mimi si Mola wenu?’,
kwani swali hilo la ahadi lililoulizwa hapo linatokana na kukubaliana kubeba
Amanah na kutekeleza majukumu yake. Kwani ili kua Khalifah ardhini, basi
kitu cha muhimu na cha lazima ni uwezo wa kulibeba jukumu la Amanah.
Kama ilivyokwisha kadiriwa na Allah Subhanah wa Ta’ala, kua Allah
Subhanahu wa Ta’ala alikua ameshaamua kumteua Adam kama Khalifah wake
katika ardhi na ukhalifa huu huweza kukabidhiwa yule atakaeweza kubeba
jukumu la kutii maamrisho ya muumbaji – kwa sababu lengo la ukhalifa ni kua
hukmu na Sharia’h za Allah Subhanahu wa Ta’ala zitumike ardhini na hivyo
viumbe vya Allah Subhanahu wa Ta’ala vishawishiwe kutekeleza hukmu na
Sharia’h hizo. Kutokana na utofauti wa viumbe Adam akakubali kubeba
jukumu la Amanah hiyo – ijapokua alikua akifahamu kua kuna uwezekano wa
kutokea kwa baadhi ya watu miongoni mwa viumbe hivyo, kutokua na uwezo
kubeba Amanah hiyo. (Mazhari na Bayan ul Qur’an)
Ama kuhusiana na maneno ya mwisho ya aya yasemayo:

﴾ً‫﴿إِﻧﱠﻪُ َﻛﺎ َن ﻇَﻠُﻮﻣﺎً َﺟ ُﻬﻮﻻ‬
Innahu kana dhaluuman jahuulan – Kwa hakika alikua ni mwenye kujidhulumu
na mjinga.
Basi neno Dhaluma maana yake ni kua aliejidhulumu Nafsi yake na neno Jahula
maana ni kutokujua matokeo yake. Hivyo kutokana na maneno haya kwa ujumla
inaonekana kua Mtu analaumiwa kua ni mjinga kwa kujidhulumu kutokana na
kukubali kubeba Amanah kubwa yenye jukumu zito ambayo inazidi uwezo wake.
Lakini kutokana na maelezo yaliyowazi kutoka katika Qur’an, basi tunaona kua hivi
sivyo ilivyokusudiwa kwa sababu neno ‘Mtu’ linamaanisha Adam au Bani Adam
wote. Sasa Adam yeye kama Nabii, basi ana ulinzi wa Allah wa kutofanya dhambi.

47
Hivyo mzigo wa jukumu alioubeba aliubeba kihalali na kiuhakika, na matokeo yake
ndio akapewa cheo cha kua Khalifah wa Allah na akatumwa ardhini.
Adam alifanywa kua kiumbe cha kusujudiwa na Malaika, hivyo na Akhera pia,
makazi yake yatakua yapo juu kuliko hata yale ya Malaika. Na ikiwa neno ‘Mtu’
linamanisha Bani Adam, basi katika mtizamo huu pia kuna Maelfu ya Mitume
watukufu na Mamilioni ya watu wema wa Allah (Awliya Allah) hata Malaika
huwaiga - wale waliokubalika kutokana na mambo yao katika maisha kiasi ya kua
waliweza kuidhibiti na kuibeba Amanah hiyo ya Allah. Kutokana na msingi huu
uliowekwa na roho za watu wema kama hawa ambao walipata haki ya kihalali na
kiasili ya kubeba amana hiyo nzito kiasi ya kua Qur’an yenyewe imetangazia kua
Bani Adam ni kiumbe bora kuliko viumbe wote pale iliposema:

﴾‫﴿وﻟَ َﻘ ْﺪ َﻛﱠﺮْﻣﻨَﺎ ﺑَِﲎ ءَ َاد َم‬
َ
Walaqad karramna banee adama (Surat Al Israa, 17:70)
Tafsir: Na kwa hakika tumemkirimu Bani Adam.
Aya hii inaonesha kua Adam hana makosa na vile vile Bani Adam hawana makosa
pia. Hivyo Mufassirin, wanaotafsiri wamesema kua meneno haya ‘Kwa hakika
alikua ni mwenye kujidhulumu na mjinga’, hayana maana ya kutoa lawama, au
kulaumu, bali yapo katika hali ya kuelezea hali ya tukio miongoni mwa wengi kati
ya Bani Adam. Kiasi ya kua, ikiwa hali ya wengi miongoni mwa Bani Adam
wakajidhihirisha kua ni Dhaluman (waliojidhulumu) na Jahulan (wajinga wasiojua
matokeo ya mwisho) basi hua ni walioshindwa kutekeleza haki na matakwa ya
Amanah hiyo na wataingia katika hasara kubwa. Bani Adam hua wanasifika hivyo
kwa sababu hivi ndivyo hali halisi ilivyo kwa idadi kubwa sana miongoni mwao.
Hivyo maana ya aya hiyo ni kua, kwa sababu Bani Adam amekubali kubeba jukumu
la Amanah hiyo, basi matokeo yake yamewagawa Bani Adam katika makundi
mawili:
Kundi la kwanza ni la wasioamini, wanafiq na wengineo ambao wanapinga na
pia kuenda kinyume na maamrisho ya Allah Subhanah wa Ta’ala na hivyo
wakawa ni miongoni mwa waliolipoteza jukumu la Amana hiyo na matokeo
yake ni kua watapata adhabu kali baadae, hawa ndio ambao waliojidhulumu
kutokana na ujinga wao.

48
Kundi la pili ni wale walioamini na wakatekeleza maamrisho ya Allah
Subhanah wa Ta’ala, matokeo ya watu hawa ni kuingizwa katika Rehma na
Usamehevu wa Allah Subhanahu wa Ta’ala, hawa ndio watakaokua miongoni
mwa waliofuzu.
Na hivi ndivyo ilivyotafsiriwa maana ya maneno Dhaluman na Jahula na wengi
miongoni mwa wafasiri – Kua maneno haya hayawajumuishi Bani Adam wote kwa
ujumla kua wana sifa hiyo. Bali inawazungumzia wale walioshindwa kutekeleza
majukumu ya Amanah waliyopewa.
KUUMBWA KWA HAWA
Baada ya Adam kuumbwa na kupewa roho na kua hai, ikawa yuko peke yake kwani
kila akiwaangalia viumbe wenzake Malaika na akijaribu kuzungumza nao hua
hawamjibu kwa sababu kila mmoja yuko akiwa ameshughulika na kazi yake maalum
aliyoumbiwa ambayo ni ya kumtukuza na kumuabudu Allah Subhanahu wa Ta’ala.
Siku moja alilala na alipoamka akamuona mtu mwengine kama yeye lakini akiwa
na umbo tofauti na lake, kwani mtu huyo mwengine alikua na umbo la
mwanamke mzuri anaevutia katika macho yake na kupendeza sana, mwanamke
huyo alikua amekaa pembeni yake katika upande wake wa kushoto akimuangalia
Adam, ingawa alivutiwa lakini Adam alishtuka na kushangaa pia, halafu akamuuliza
imekuaje hadi akatokea hapo alipokuwepo, yule mwanamke akamwambia Adam
kua ameumbwa ili awe ni mshirika wake ili amuondolee unyonge na upweke aliokua
nao na kwa ajili ya kumpa utulivu wa ndani ya Nafsi yake.
Anasema Allah Subhanahu wa Ta’ala katika Qur’an:

ٍ ‫﴿ﻫ َﻮ ٱﻟﱠ ِﺬى َﺧﻠَ َﻘ ُﻜ ْﻢ ِّﻣﻦ ﻧـﱠ ْﻔ‬
﴾‫ﺲ َو ِﺣ َﺪةٍ َو َﺟ َﻌ َﻞ ِﻣْﻨـ َﻬﺎ َزْو َﺟ َﻬﺎ ﻟِﻴَ ْﺴ ُﻜ َﻦ إِﻟَْﻴـ َﻬﺎ‬
ُ
Huwa alladhi khalaqakum min Nafsin wahidatin wajaAAala minha zawjaha
liyaskuna ilayha (Surat Al A’raf 7:189)
Tafsir: Ni yeye ambae aliekuumbeni kutokana na mtu mmoja (Adam) kisha
akaumba kutoka kwa mtu huyo mke wake (Hawa), ili apate raha ya kuishi pamoja
nae.

49
Sehemu ya aya hii inamzungumzia Hawa, ambae Allah Subhanahu wa Ta’ala
alimuumba, kutokana na Adam. Kwani kama Allah Subhanahu wa Ta’ala
angelikiumba kizazi cha Adam kua ni cha w