Main Słownik staropolski. T. 2-3 (Doświadczyć-Dworny)

Słownik staropolski. T. 2-3 (Doświadczyć-Dworny)

0 / 0
How much do you like this book?
What’s the quality of the file?
Download the book for quality assessment
What’s the quality of the downloaded files?
Year:
1957
Publisher:
Polska akademia nauk
Language:
polish
Pages:
84
File:
DJVU, 9.12 MB
Download (djvu, 9.12 MB)

Most frequently terms

 
0 comments
 

You can write a book review and share your experiences. Other readers will always be interested in your opinion of the books you've read. Whether you've loved the book or not, if you give your honest and detailed thoughts then people will find new books that are right for them.
1

Doing Corpus Linguistics

Year:
2016
Language:
english
File:
PDF, 7.89 MB
0 / 0
2

The Unhoneymooners

Year:
2019
Language:
english
File:
EPUB, 9.87 MB
5.0 / 5.0
) ,



POLSKA AKADElVIIA NAUK



TOM fi



ZESZYT 3 (9)



SŁOWNIK STAROPOLSKI



(Doświadczyć - Dworny)



"ARSZAW

1957



OfS f'



D-



OO1łĄb



KOMITET REDAKCYJNY



KAZIMIERZ NITSCH



przewodniczący



ZENON KLEMENSIEWICZ



JAN SAFAREWICZ

'



REDAKTOR NACZELNY STANISŁAW URBAŃCZYK



PRACOWNIA



gO br



..



KRAKÓW, UL. STRASZEWSKIEGO 27



ST ANISŁAWURBAŃCZYK



kierownik



WANDA NAMYSŁOWSKA, EWA OSTROWSKA, HALINA SAFAREWICZOWA, ANDRZEJ SIUDUT KR YSTYNA KALICKA, TADEUSZ KALICKI, MARIAN KUCAŁA JÓZEF BAL, STANISŁAWA DOBESZOWA, WANDA GÓRECKA, HALINA PAŁASZOWA FELICJA WYSOCKA, ALEKSANDRA ZIĘTKÓWNA



DORADCY NAUKOWI MIECZYSŁAW BROŻEK - łacina. ROMAN GRODECKI - historia gospodarcza. ADAM VETULANI - historia prawa.



""



I



b- t-, f(;UJ



DOŚWIADCZYĆ



...



świedczyli XV med. SKJ l 56; ,......, part. ]Jraet. act. adv. doświadczyw Sui 33; r-...J part. praet. pass. n. sg. m. doświadczon BZ Ex 21, 16; doświadczony 1484 Reg 708; doświaczony ca 1500 Erz 14; f. doświadczona 1461-7 Serm 349r; g. sg. m. doświadczonego 1484 Reg 721; g. pl. doświadczonych 1474 Zab 540; ac. pl. m. doświadczony XV med. R XXIV 48; f. do- świadczone Sui 16; ,......, in! pass. sg. neutr. być doświaczczono OrtMac 31; r'-1 praes. pass. 3. sg. f. doświatszona jest XV med. SKJ V 263; neutr. jest doświadczone BZ Deut 1, 13; ,......, fut. pass. 3. sg. m. będzie doświadczon Sui 113; r'-1 plqperf. pass. 3. sg. neutr. jest było do- światszono Rozm 459; ,......, condit. pass. 3. sg. f. -by była doświadczona 1498 MacPraw VI 273; neutr. -by doświadczono było Sui 51; byłoby doświadczono BZ Num 35, 24. Znaczenia: 1.

udowodnić, dowieść (czegoś przeciw komuś), affirmare, probare, ostendere, aliquem a/icuius rei convincere' : Slyachczicz slachcziczowy raną zada-li do crwye wylyanya, rani doswyathczone gemv zaplaczi z wyną pyendznadzescza _ Su/o 16; Paknyąliby po rokv thą skargą rvs

ycz chczal, czso thedy powyedze, rostropnye - przes podobne swyatki winyen bącz doszwyathczicz (rationabiliter per idoneos testes teneatur c; omprobare, Dział 21: swią- deczstwem ma nany dokonacz) Sui 33; Alye ysze then tho... myenyl przerzeczone pyenyądze przes przerzeczonego Maczyeya dlvsznyka gys- czystego [biły] bicz zaplaczone, my skazvyemy w thakey przythczy, aby doszwyathczono byle zaplaczenye (nos in tali casu decrevimus pro- bandum factam fuisse solutionem, Dział 43: tedysmy skazaly doswyathczycz zaplaty) SuI 51; Gdi. .. ktori slyachczicz... s yeney stroni w dru- gan stronąn s vynamy. . . vczyecze, a przes sąnd. . . bandzye doswyathczon (per iudicium... appro- batus fuerit), tegdi... ku placzenyv tich tho vyn ma bicz przipandzon Sui 113; A iestlibi kto s przipadv y przes nyenavisci... nyeczso s tego vcinilby, a to w vsliszeniv lydy bilobi do- swyatczono (quod si... quidquam horum fece- rit et hoc audiente populo fuerit comproba- tum)..., wiszwolon b0dze nyeyinni z r0ky po- msciczelowich BZ Num 35, 24; Doswyathczyl uel dokonał probauit OrtCel 9, sinI. OrtLei 235; Gdyby ktho kogo zabyl, ranyl, tho by myalo bycz *szamoszyodno doszwyaczono Ort- Mac 31; Tedy Pyotr nye mayącz swiatkow rzekt ysz swiathkowie są zmarly, nye mam kym do- swyatczycz Dział 22; Coram nobis Stanislao Alwathko viceadvocato una cum septern iuratis Scutha Stanislaus non stetit ad ius. Domini



Słownik staropolski II



DOŚWIADCZYĆ



161



dixerunt. . .: Nye doszwyathczy-ly cum registro vel cum vino, tunc est perdita res 1482 Trześn L07; Przed panem i przed woythem z lawniki onego imienia ma rani swoye okazacz, abi bila 5 prawda doswiathczona onego ranyonego (ut possit cognosci culpantis veritas) 1498 M ac- Praw VI 273; Doswyaczczycz perhibere ca 1500 Erz 14; l'oJ Moze thego czlowyeka nathych- myast przythwerdzycz..., acz powod nany nye 10 doszwyadczy (sim. OrtBr Rp 85, 4). A gdyby I powod nany nye doszwyathczyl, mogaly mu udzyalacz trzy, dwe nyedzyely roku DrtMac 116; Przeto my lanowy przysadzylysmy doswyatczycz na Pyotra (decrevimus ipsius Joannis probatio- 15 nem fore admittendam, Sui 33: skazalysmy the- go tho lana szwyadeczstwo przypvsczicz), prze to ysze gy posczygnąl na vliczi y gest gy ra- nyl Dział 22; r'-1 a. czegoś: Slachathnosczi do- swyathczycz chczącz, szescz swyatkow po- 20 dobnich powyescz yma (nobilitatem probare volens, sex testes producere debet, Dział 21: tedi ma doswiąthczycz szesczą maszow swego rodzayv) Sui Ił ; y dzyk skarzyl gest, ysz pyeszs Falkow. .. gi... vyathl..., Falek... poszczwanya 25 psza zaprzał. Alye ysz Y dzyk tego nye mogl doswyathczicz (et quia Aegidius actor hoc non poterat probare, Dział 35: ale ysze Idzyk nyc myal kym doswyatczycz)..., Falko przes wlostną przysągą ma szą viwyescz Sui 45; Gdi on, 30 ktoremu bi vyna dana o manzoboystwo, rzecze: Thom vczinyl s yego począntku, thego ma doswyathczicz takymy slyachcziczi, yaky yest sam (hoc probare debet talibus nobilibus, ut est solus) Sui 93; Gdysz on zalowal po ymarley 35 raczcze, azaly nye ma tego doszwyathczycz albo dowyescz podlug prawa szkazanego? OrtBrRp 62, 2; Gdy kto dzewcze... gwalth vczyny..., w ktorey acz znaky gwaltv badą nalesony y tesz kmyecze gwaltv wolanego doswiathcza (si de 40 eius clamore dicti villani fuerint protestati), tedy taky (sc. gwałtownik) na naszey y. na przyaczol mylosczy ma bycz Dział 55; ,......, Acz- kolye przes slvzebnyka doswyathczicz naan thego nye moze, doswyathczi-ly przes gynsze 45 swyatki, rani... straczi (licet id per ministeria- lem approbari non poterit, si nihilominus per testes _ alios approbabitur..., vulnera sua... de- perdet) Sui 11; r-; b. coś: Pyothr... myenyl sze tho za poczathkenl Ianowynl vczinycz, gis!: 50 Pyotra pyrwey wrany1. A tho Pyotr myeny] sze doszwyathczicz (quod idem Petrus asserebat se probaturum, Dział 22: a na to ya manl swiatky) Sui 33; O dzedziną zalowal przecziwko Hermanovi, alye Herman oblozywszy dlugego 55 czasy dawnoscz, gest yą, yako myal, do- 21



162



DOŚWIADCZYĆ



szwyathczil (ipsam praescriptionem, ut debuit, probavit) Sui 40; O granyczach naszych ze- myanow tako vmyslilysmy obeszrzecz, ysz gdyby szą przygodzilo ktoremv o grdnycze klopoczą- czemv doszwyathczycz a vkazacz dwa albo trzy kopcze (quod si continget aliquem litigantem pro limitibus docere et ostendere scopulos, dictos kopce, ad minus tres)..., tedy pothkomorze... tego. .. ma przypvsczycz kv szwyathczenyv Sui 77; ,......, c. ze zdanieIn: Gdiby kthole. .., o kthorc- kole gwalthi byl poswan, powod powynyen bącz, czso wyedze, *doszwasthczycz (actor te- neatur, quod asserit, comprobare, Dział 21: tedy nany dobrym swiadeczstwem ma bycz dokonan), a gynako sąmperzs *thelgo wlostną przysągą ma sze mocz oczysczicz Su/ 33; Myesczanyn, zalvyącz o dIuk swoy, doswyatczy przes swyatky (Dzial 21: myesczanyn swiathky Jlla dokonacz swego dlugv na zemyanynye), ysz thaky thark s nym vczinyl, a doswyathczyw sąndownye otrzyma (probabit per testes talem contractum initum secum, et probans iudiciali- ter obtinebit) Sui 33; Gdyby macz gego kvrvą myanowal, a nye otheszwal any doszwyathczyl, czso mowyl (nec probavit, quod asseruit), w tha- kąsz vyną skazvyemy gy bicz vpadlym Sui 49, sim. Dzial 40; Ma napyrwey doszwyathczycz nayn, isz gest gego zaczwyerdzony czlowyek OrtBr V] 387; Thedy ona moze szamoszyodma sz dobrymy ludzmy *doszwyadzycz, ysz gyey to dzyedzyczthwo... wszdano Ort Mac 79; r-; d. doświadczony '1 któremu udo'wodniono winę, cu/pae seu noxae convictus': Ktory bi vkradł czlowyeka a przedal, doszwyatczon wyny (con- victus noxae) szmyerCZY00 vmrzecz md BZ Ex 21,16. 2. t. zaznać, odczuć, sentire, experiri, aJfiei': Vczynkv szwego doswatczy opus autem suunl probet (Gal 6,4) XV Ined. SKJ I 112; Yuzesz szama weszela thego doszwyathszyla, gdyzesz z Yeszuszem [my]mylem chwal y nyebyeszkyey dostapyla M W 103 b; A ktory tho moze gyny vczynycz, czegozem ya yvz w szobye doszwyacz- czyla Naw 84. 3.

wypróbować, examinare, probare, exercere': Doswacczy exercentur 1434 PF V 32; Doss- wathczicz examinare 1447 R XXII 40; Materies examinantur doszwathczeny XV nIed. R XXV 157; Abyscze doszwyedczyly (R XXV 164: abyscze doswadcziJy) dobrymy vczynky experi- mentaliter per effectum operis (sed reforma- mini in novitate sensu s vestri, ut probetis, quae sit voluntas dei Rom 12, 2) XV med. SKJ I 56; Wydaycze z was m0ze ffi0dre y vmyale, y ktorich przebywanye iest doswyatczone w pokolenyach



DOTĄD



waszich (et quorum conversatio sit probata in tribubus vestris) BZ Deut 1,13; Doswyathczona przesz sens probata per sensum 1461-7 Ser111 349r; Vita contemplativa presupponit activam 5 pyrwey są tnamy doswathczicz w p \ o )czlivem szyuocze XV ex. ErzGlos 182; Doszvyaczczycz exanlinare ca 1500 Erz 14; Dosvyączycz pro- bare ib.; ł"'.J Dosuetczonego experti 1436 R XXIII 277; Doswathczony idoneos fecit XV 10 med. R XXIV 48; Jan... gy... przed welim dosvathczonich y cznych ludzy po rosmaytich <mie ,>stczech tego to Myasta Ploczky < ego). . . zlosthliwimi slowmi omovil 1474 Zab 540; Doswyaczony expertus ca 1500 Erz 14. 15 4. t. uznać, aprobować, ratum habere, eompro- bare': We lhroyakyey rzeczy wyelycze luba yest.. yesz tesz doszwyathszona yest in tribus benepJacitum est spiritui meo, q ue sunt probata coram deo et coram hOlninibus: concordia 20 fratrum, amor proximorum, vir et mulier bene sibi consencientes (Ecclus 25, l) XV med. SKJ V 263; .-- zakon doświadczony t. zatwierdzony, approbatus': A wschakoz mogą... w gynschy zakon wzthą(pić, k\thory by byl zakon do- 25 svyathczony (possit tamen habere transitul11 ad aliam religio nem approbatam) 1484 Reg 708; A mayą myeczi visitatora navyedzacza kaplana, kthoryz by byl nyektorego zakony dosvyathczo- nego (qui alicuius approbatae ieligionis existat) 30 ib. 721. 5. dubium: Gdysch yest bylo dosvatschono dnya svyątego vyelykyego, stal myly Iesus y zavolal vyelykyem glossem (in novissimo autem die magno festivitatis stabat Jesus et 35 clamabat Jo 7, 37) Rozm 459. Doświatszać ej. Doświadczać Doświatszyć cf. Doświadczyć Doświedczyć ci Doświadczyć Dotąd 1. o czasie a. t. do tej pory, do chwili 40 obecnej, usque adhuc': Puszcz lyud moy, acz my offyeruge na puszczy, asz dot00t slyszecz yesz nye chczyal (et usq ue ad praesens audire noluisti) BZ Ex 7, 16; V szelkny czlovyek na- pyrvey dobre vino dava, a gdy szyą spygya, 4S thedy tho, czo... podlyeysze yest, alye thy schovalesz dobre vino asz dothad (tu autem servasti bonum vinum usque adhuc Jo 2, 10) EwZan1 303; Kristus... kazał miecz schować rzekąc: Puść miecz twoj w nożny a niechajcie 50 ich aż dotąd (sinite usque huc Luc 22, 51), czuż nie ruszaj to was, coć przydź ma Rozm 641; ,......, b. t. dopóty, tak długo, tamdiu': Gdysz gescze a. dotąd dokand cum adhuc (numquid non sunt verba,. quae locutus est dominus in manu 5S prophetaru1l1 priorunl, cum adhuc Jerusalem



DOTĄD



habitaretur Zach 7, 7) MPKJ V ] l6; Zvyąrzata... daly szą chvalą Iesucristvszovy..., a doką\,d: kol- vye byl na pvsczy, dotąd s nym byly na pusczy (quamdiu mansit in deserto, secum 1110rabantur) Rozm 199. 2. o Iniejscu t.do tego miejsca, eo loci, in eU111 10cu1lz': Poydzyczye, vzryczye czlovyeka, kto- rycz my povyedzyal wschytky moye grzechy... Azalyby on byl Cristus? Vyschedschy ony s myasta y schly k nyemv dotąd (Jo 4, 30) Rozm 248. (Dotchnienie) Dotknienie t. tchnienie, oddech, halitus': Dotknenym alitu 1461-7 Ser111 249r. Dotknąć (się) for nI y: a. z zaiJnkieln zwrotnYln się: praes. ind. l. sg. dotknę Rozm 222; 3. sg. dotknie BZ Lev 5, 2,147] MPKJ VII; 3. pl. dotkną BZ Ex 19, 13; ,......, inf dotknąć Gn 4a, ]444 R XXIII 303, BZ Gen 20, 6, Rozm 79. 352; ,......, praet. 3. sg. m. dotknął BZ Lev 8, 24. I Reg 14, 26, Rozm 224. 285. 288. 297. 367. 644; f. dotknęła Rozm 222; dotkła Rozm 322; neutr. dotkło BZ IV Reg 13, 21; 3. pl. m. dotknęli Rozm 352; f. dotknęły 1464 KodTyn 470;

plqperf. 3. sg. m. był dotknął BZ Gen 20, 4; ,......, condit. 3. sg. 111. -by dotknął BZ Ex 19, 12. Num 19, 11, Rozm 223. 361; f. -by dotkła BZ Lev 7, 21; neutr. dotknęłoby Sui 39; -by dotknęło Rozm 725; -by dotkło BZ Lev 7, 19: ,......, condit. praet. 3. sg. f -by była dotknęła' Gn 4a; ł-../ part. praet. acta dotknąwszy Rozm 208. b. bez zaimka zwrotnego się: praes. ind. 1. sg. dotknę BZ Ex 11, l; 2. sg. dotkniesz 1471 MPKJ V 60; 3. sg. dotknie BZ Lev 4, 30. 34. 8, 15. 23; ł-../ itnper. 2. sg. dotkni FI 143, 6, Naw 35; ,......, inf dotknąć Sui 99;

praet. 3. sg. m. jest dotknął BZ Gen 32, 32; dotknął 1454 AGZ XIX 488, BZ I Reg 14,27, 1499 AGZ XV 379, Rozm 223; neutr. jest dotkło BZ Deut 27, 5; 3. pl. f dotknęły Rozm 87;

condit. 3. sg. 111. -by dotknął BZ Num 19, 13; f -by dotkła BZ Lev 5, 3; ł-../ part. praet. pass. n. sg. m. dotkniony Sui 53, 1466 R XXII 21; f dotkniona Rozm 97; ac. sg. f dotknioną Sui 74. Znaczenia: 1. t. dotknąć, przytknąć, tangere, attrectare, applicare': Dotknącz sa tangere 1444 R XXIII 303; Dothknye schią attractaveris (Esau, frater meus, homo pilosus sit et ego lenis. Si attrectaverit me pater meus et senserit, timeo, ne putet me sibi voluisse illudere Gen 27, 12) 1471 MPKJ V 11; A nye telko, kto go vkvszy1, alye ktokoly szye dotknąl albo na kyenl polozono, wschelyką nyemocz albo wrzod y kasda nyemocz, y bolyescz byla moczą bozą a tego zyelya nathychmyast vzdrovyona Rozm



DOTKNĄC



163



224; ,......, kogoś, czegoś: L'hczala szu gest ona sviinla fokall1a dothknocz tego to nlastha byla Gn 4a; Svoty angol gestcy szo ge on byl vkaszal arzekocz. .. tako k ne, ysbi szo ona ge dzc- 5 cZ0thka bila dothknola Gn 4a; Nye wyedząncz, acz swoyąn przissyangą spelnyl..., crzizą do- thknącz nye smyal (cruccln tangere ncquibat) Sui 99; Prze to, ze gest *dodknol angyol bozy zyli byodra gego (eo, q uod tetigerit nerVUlTI 10 femoris) y chramal gest az do szmyerczy BZ Gen 32, 32; Kaszdi, gensze bi szyo *dodkn01 gory (qui tetigerit montern), szmyerczyo Vlnrze. Rocze gego nye *dodkno sze gorl (n1anus non tanget eum), alye kamyenym obrzuczon b0dzc lS BZ Ex 19, L2-3; A weszmye kaplan krwye na palccz swoy a dothknye gym rogu ołtarza (et tangens cornua altaris) BZLev 4, 30; Y weszmye kaplan krew gey palczem SWilTI a dotknye fOgOW oltarzowich obyetuY0czich lO (et tangens cornua altaris holocaust i) BZ Lev 4, 34; Dussa, ktorasz syo *dodknye nyeczy- stego (anima, quae tetigerit aliquid imnlun- dum),... sgrzeszyla gest. Gestlybi *dodkla czso nyeczystego czlowyeczey (pro czlowyeczego?, si 2S tetigerit quidquam de immunditia hominis)..., podlY0sze grzechowy BZ Lev 5, 2-3; MY0S0, ktoresz bi syo *dodklo czyego nyeczystego (caro, quae aliquid tetigerit immundum), nye ll1a bicz gedzyono BZ Lev 7, 19; Aktora bi syo dotlld 30 nyeczystoti czlowyeczey (et quae tetigerit im- munditiam hominis) albo bidlyoczya..., zgynye z lyudu swego BZ Lev 7,21; A omoczyw pa- lyecz, dotkne rogow oltaro\vych wokol (tetigit cornua altaris per gyrum) BZ Lev 8, 15; We- 3S szmye krwye y dotknye vcha prawego Aaronowa (tetigit extremum auriculae dextrae Aaron) BZ Lev 8, 23; Dotknol syo kraya vcha prawego (tetigisset extremum auriculae... dextrae) BZ Lev 8, 24; Ktos bi syo dotknol sczirzwv czlo- 40 wyeczego (qui tetigerit cadaver hominis), a prze to nyecist bodze za sedm dny, pokropyon b0dze s tey to wodi BZ Num L9,11; Wszelki, ktoris by dotknol czlowyeczey dysze marlini (qui teti- gerit humanae animae morticinum), a nye bil 4S pokropyon to wodo, pokala stan bozi BZ N um 19, 13; Y vdzalasz tv ołtarz panv bogv swemv s kamyenya, gegos to gest zelazo nye dotklo (de lapidibus, quos ferrum non tetigit) BZ Deut 27, 5; Nyktey nye dotkn01 syo foko myodu 50 vstom swim (nullusque applicuit manum ad os suum), bo syo bal wszitek lyvd Saulowa zaprzisY0szenya BZ I Reg L4, 26; Y wrzvczily cyal0 do grobu Elyzeowa. A gdisz SY0 dotklo koscy Elyzeowich (q uod CUl11 tetigisset ossa I 5S Elisei), oszil czlowyek BZ IV Reg 13, 21 ; 21*



164



DOTKNĄĆ -



Orandvy za mna, swyatha Maria, a wsczyangny myloszyerdzye y dothkny szercza mego, y badz wolya thwa, yzby oszwyeczyla y zbawyla mnye grzeschnycza od wschego slego Naw 35; Ta (sc. wdowa)... począla proszyla (pro proszycz ?)

aby szya yego vyelyebnosczy mogla dotknącz Roznl 79; Zydovye... dotknawschy szye kto... nyektory nyeczyste rzeczy, pyrvey nye yedly, alyesz szye vmyly Rozm 208; Tako yey mysI przyschla, yze dotkne szye podolka odzyenya yego (fimbriam tetigero sui vestimenti)... y dothknąla szye yego podolka odzyenya yego Rozm 222; Iesus... stal myedzy tlusczamy y rzekI kv svym zvolyenykom, pytayącz ych, kto by szye go dotknąl (quis est, qui me tetigit, quaesi

vit). .. Svyathy Pyotr rzecze k nyemv: Tvoye tluscze czyebye czysną, a pytasch, kto czye dotkną1. Iesus wzdy rzekI: Nyekto myą dotknal, bo bacze, yze mye nyekto dotknął (quaeris tamen, a quo sis tu tactus vel tangaris. Jesus ait: Aliquis me tetigit) Rozm 223; A rnyly Iesus, vsczyągnavschy raką, dotknal szye yego rzekącz (tetigit eum dicens Mat 8, 3): Chcze, oczysczon bądz! ROZln 285; Vzryącz ya myly lesus, dotknął szye yey (tetigit manum eius Mat 8, 15) rzekącz, a nyemocz ta ysta nathych- myast yą opvsczyla Rozm 288: Nasz myły zbavyczyel dotknął szye ych oczv (tetigit oculos eorum Mat 9, 29) rzekacz: Podlug vaszey vyary stan szye vam! Rozn1 297; S nym ydzye... Marthą, ktorą myly bog od czyekaczey nyemo- czy vzdrovyl, kyedy szye dotkla yego suk- nye podolka Roznl 322; Przynyesly przeden wschytky nyemoczne proszacz yego, aby szye alye mogly dotknącz podolka odzyenya yego, a ktorzykolvye szye dotknąly (ut vel timbriarn vestimenti eius tangerent et q uicumque tetige- run t Mat 14, 36), czy byly vzdrovyeny Roznl 352; Tako przyvyedzyon k nyemv yeden slyepy a proschącz, aby szye go dotknąl (ut illum tan- geret Marc 8, 22) Rozm 361; A przystąpywschy myly Iesus k nyrn, dotknąl szye ych (tetigit eos Mat 17, 7) y rzeki ym: Vstanyczye a nye boyczye szye! Rozm 367; Myly lesus nathych- myast vzyavschy vcho yego, a yedno szye yego dothknąl (et cum tetigisset auriculam eius Luc 22, 51), nathychmyast ye vzdrovyl Rozm 644; r"oo./ coś: Pane, naklon nebosa twoya a stepy, dotkny gory (Pul: vderz gory), a bede se kvrzycz (tange monte s et fumigabunt) FI 143, 6;

w coś f wetknąć, intingere': Syegn01 koncern tego pr0ta, gen w r0ce dzerszal, y dotkn01 w myod (et intinxit in favum mellis) BZ I Reg 14, 27; ,......, dotknąć (brudem) f splamić, maculare, foedare': Zmazesch, dotknyesz intinges (si



DOTKNĄĆ



lotus fuero, quasi aquis nivis, et fulserint velut mundissimae manus meae, tamen sordibus intinges me et abominabuntur me vestimenta mea Job 9, 31) 1471 MPKJ V 60; ,......, przysięga 5 dotkniona (przysięga przez dotknięcie krzyża, iural11entum, quod cruce tacta dicitur': O yąsz nyemocz na trzeczem rokv, staną-Iy abo sta- nye-ly, przyszągą dothknyoną vczynyą (iura- men tum corporale praestabit), yako tedy. . . 10 byl albo byly... nyemoczny Sui 74. 2. fdotykając wezwać do natychmiastowego od- powiadania w sądzie, manu tangendo citare': Quem Iudeum... procurator... circa ius mini- steriali tetigit vlg. dothknol, ut non recederet 15 a iure et ipse Iudeus recessit 1454 AGZ XIX 488; Ministerialis Stanislao Roszkowszky da- tus. .. recognovit, q uia. .. Andream... tetigit al. dothknal.. quod a iure non recederet, quousque pro pena sibi Stanislao decreta satisfaceret. 20 Ipse vero recessit rebelIiter 1499 AGZ XV 379. 3. (o granicach) fzetknąć się, przytykać do siebie, se attingere': Vadunt scopuli per directum usque ad ultimum scopulum angularem al. do naroznicze ibi, ubi advenerunt et se insimul 2S attinxerunt parietes al. dotknęli sie scziany Zawadka, Sziedliszka et paries oppidi Brzostek 1464 KodTyn 470. 4. r naruszyć stosunkiem plciowyn1, tangere, violare, polluere' : Y rzekI k nyemu bog: Sdech- 30 nyesz prze tp, yzesz wSY01 zon0, bocz ma m0za. Alye Abimelech, kroI, bil SY0 gey nye dotknel (Abimelech vero non tetigerat eam), a rzekI gest:. .. W prostoszczy mego sercza. .. gestem to vczynyl. Y rzekI k nyemu bog: Yacz yesm 35 wydzal, yzesz to w prostoszczy twego syercza vczyny1. .. a nye przepuszczylczyesm sye gey dotknecz (et non dimisi, ut tangeres eam) BZ Gen 20, 4. 6; Marya dzyevycza nyepokalana, any mąskym poruschenym dotknyona (ad Ma- 40 riam virginem incontaminatam, virique co n- tagio nunquam violatam) Rozm 97. 5. f wyrządzić szkodę lub wywolać niemile wrażenie, tangere, offendere': a. (nawiedzić nie- szczęścienI, malo tangere, nocere' : RzekI pan 45 ku Moy<że'>szewy: Geszcze gedn0 ran" *dodkn0 ffaraona a Egipta (adhuc una plaga tangam pharaonem et Aegyptum) BZ Ex 11, l; Gdzyekolvyek ony schly..., czestokrocz sle po- vyetrze gradove vstavalo..., thy yste bvrze nad 50 nymy, yze ych nygdy nye dotknaly Rozm 87; '"" b. f naruszyć, urazić, imminere, offendere': Zydovye mnymaly, yzby to bylo sromoczenye boze, aby bog my al syna, boyącz szye, aby szye tez to nye dotknąlo bostva y vyelebnosczy 55 boskey Rozm 725; ,......, c. fp o ruszyć, wzruszy(,

,



DOTKNĄĆ



movere, attonituln facere' : A thakosz kaszdy oczczecz czeladny, dothknyony boyasznyą thą, oth oprawyenya gymyenya wscząga szą (et sic quilibet pater familias, tactus hoc timore, a repa- ratione bonorum se subtrahit) SuI 53; Hec qui sepe legit, recolit, que nequiter egit... et gemit attonitus, dothknyony, que recolit monitus 1466 R XXII 21. 6. tdotyczyć, attlnere': Billibi kto, gen by myat. .. ktore prawo w dzedzinye alybo kv dze- dzinye. .., alybo szą gego rzeczi w themkakole (pro w czemkakole) dothhknąloby (aut sua quomodolibet intersit), aby dnya tedi nasna- myonanego... stal kv... bronyenyv prawa swego Sui 39. l. Dotknienie formy: n. sg. dotknienie 1444 A KPr II s. XIII, BZ Lev 22, 5, OrtZab 527; I"..J g. sg. dotknienia B/aż 320, MW 65b, Rozm 46. 167; ,......, ac. sg. dotk n i enie Sui 74; ,......, i. sg. dotknienim Spow 3. 6, Rozm 186. Znaczenia: l. t dotknięcie, tactus': Davam szya vynyen bogv... s pyączy szmyslow czyala mego grzessnego, czom szgrzessyJ vydzenym, szlyssenym, povonyenym, vkusszenym, dotknye- nym (Spow t: dothikanym, 5: dothikanyem) Spow 3. 6; Przysząga czelną, tho gest przes dothknyenye ma vczinycz (corporale iuramen- tum praestare) Sui 74; Blaszey... rek" swe dzecyecy na glowe wlozyl, od gegosz *dotgnye- nya dzecye pelne zdrowye wsyelo B/aż 320; A kto s sye dotkney (pro dotknye) lazyeczey rzeci albo czsokoJi nyecistego" iego dotknenye iest nyeciste (et qui tangit reptile et quodlibet immundum, cuius tactus est sordidus), nyecist bedze esz do wyeczora BZ Lev 22, 5; Troyaka rzecz byla podobna, by krzczon od svyątego Yana. .. Trzeczya rzecz, aby dotknyenym svego czyalo (pro czyala) mocz odnovyenya dal vo- dam (ut tactu sui corporis vim regenerativam conferret aquis) Rozm 186. 2. (o czci) t naruszenie, uszkodzenie, cavi/- latio, viołatio, offensio (famae)' : Dothknyenye czczy allocucio 1444 AKPr II s. XIII; Do- thknyenye allocutio OrtZab 527. 3. męskie dotknienie f contagium, coitus' : Thego dzyw (leg. dziwu) bosthwu (pro bosthwo?) poządalo, aby zywoth panyenyszky plod noszyl przez dothknyenya maszkyego MW 65b; Dzye- vycze porodzenye przez mąskyego dotknyenya nade wschytky pr

va przyrodzonego byegv Rozm 46; Zaprawda, synkv myly, przez mą- skyego dotknyenya y zlączenyą... yestem czyą począla (sine commixtione virilis contagii... te concepi) Rozm 167. Cj. Dotyknienie



DOTYCHMIAST



165



2. Dotknienie ej. Dotchnienie Dotychmiast fdo tej pory, do chwili obecnej, hactenus, adhuc': Czszo mi Bogusz zastawił trzecze czanscz dzedzini Wlostowe, tom trzimala s s pokoyem dotichmast 1393 Leksz II nr 1545; Czso Micolay vkazal wosznim plossy, zapust, lanke, to vidzelil Micolayew oczecz paneg y to iest dotichmast s pokoyem trzimala 1403 Piek VI l24; Dotichmast nicszsce ne pro< sili) lO usque modo non petistis (Jo 16, 24) XV in. R XXIV 73 ; Dotichmyast actenus ca 1428 P F I 485; Dotichmyast actenus 1437 WisI nr 228, s. 85; Kmyecz othydz ma oth swego pana... tylko w Boze Narodzenye podlvg obyczayv I

dotychmyasth chowanego (iuxta consuetudinem hactenus observatarn) Sui 61; Vzyawschy myly Iesus oną podvyką y *przydknąl kv obJyczv svemv. Tako obraz mylego Iesucrista vyobrazyl szye na onem rąbku, yenszye dothychmyast 20 y nynye yest v Rzymye Rozm 303; A Pyotr dothychmyast przyvyodl v obyczay to, yze od pyrvych kur aze do iutrzney nygdy nye spal, alye byl na modlythvye Rozm 700; ,......, aż( e) dotychmiast: Tey niwe Albertus ne bil *nigdiy 25 gospodarz po wcupenu asz *dotichmayst 1398 StPPP VIII nr 6621; Dominus Michael veniens vyrączil kmethones SU08 na postawene, quando dominus mandabit et tunc dominus palatinus multis vicibus są vpominal, quod sibi ipsos 30 statueret et ipse sibi ipsos non statuit usquo huc asz dotichmast 1414 TymSąd 165; Az do- tichmast actenus 1444 R XXIII 304; Quod- si probabiliorem sentenciam llepszego do- swathczenya de his, quos usque modo asz do- 35 thichmyasth colimus, protuleri8 XV p. post. R XXV 182; O myla matko" ten yest był przy mem narodzenyv y vchovanyv, yvsz vydzyal moye dny asz dotychmyast, przeto muszy vmrzecz, aby stąpyl do prorokow y do starych 40 oyczow, ktorzy szyedzą na *pyekalnych od- chJanyach, aby ym povyedzyal, czo vydzyal od mego vrodzenya aze dothychmyast ROZ111 145; Myly Iesus swą (leg. z swą) matka ostąly przy domy, myly Iesus yako blyschy po oyczv, 45 a Marya po svem malzenstvye, ktoresch prauo aze dothychmyast dzyerzą y dzyerzecz bądą na vyeky Rozm 147; Aze dotchychmyast czczye- nye y (pro o) mlodosczy, o skutek (pro skutcech) pana naschego schlo porządnye yedno po dru- 50 gyem (hucusque idem est ordo historiae evan- gelicae apud omnes) Rozm 202; Wschelky czlovyek[l] pyrvey vyno dobre postavy, a kyedy szye vpyyą, tedy da, czo podleysche ma. Alesz ty choval dobre vyno asch dothychmyast (tu 55 autem servasti bonum vinum usque adhuc



166



DOTYCHMIAST



DOTYKAĆ



J O 2, 10) Rozm 209; Oczyecz moy aze dotych- obyczayem dothykayącz wrooth kaszdego. . . myast dzyala a ya tesch czyny < ę > vczynky yego kmyecza (Dzial 14: lyaską w wrota... vde- (pater meus usque modo operatur et ego operor rzywszy) wolayącz vczynyl (sc. pozew, volu- Jo 5, 17) Roznl 258; Od pyrwschych dnyow mus, quod eodem modo tangendo portam svyatego Yana az dothychmyast krolestwo nye- I 5 cuiuslibet. .. cmetonis clamando faciat... cita- byeskye yest vsylszthvem rozbyto (a diebus cionem) Sui 26; Ale owoca z drzewa..., przy- autem Joannis Baptistae usque nunc regnum kazal nam bog, abichom nye gedli any sza coelorum vim patitur Mat 11, 12) a wschylny- gego dotikaly (ne tangeremus illud) BZ Gen czy ye vchvaczą Roznl 316; A odthychmyast po- 3,3; Waruyczye, abiszczye nye wstapowaly na vyedam vam: Pyrvey, nyzly szye to stanye" czvsz 10 gore any ste dotykaly gey krayow (nec tangatis asch dothychmyast czyrpyalem y mylczaI Rozm fines illius) BZ Ex 19, 12; Odiczcze od stanow 540; Badzyeczyely proszycz mego oycza v ymye nyen1ilosciwich lvdzi a nye dotikaycze sye, czso v me, da vam, bo asch dothychmyast nye pro- k nim przislvcha (nolite tangere, quae ad eos szylysczye nycz v me ymyą (usque modo non pertinent) BZ Num 16.. 26; A poswyetne rzeczi petistis quidquam in nomine mea Jo 16, 24) 15 b<;:>ga swego, gichsze przikazal pan nye dotikacz ROZ111 574; ł-- dubium: tdo tego czasu, dopóty, sye (quae praecepit deus non contingi), ze tal11diu': Yako prawe thy *wschikhky rzeczy, zbosza, wyna y oleia, to wszitko vmyenyly cho ctorye tu syemskye dobrye wmowyonye naloszicz na \valke a strauicz, gegoszbi sye y preth namy thich nykomu nye syą vyny asz nye myely any rekama dotikacz (quae nec ma- dothichinasch (pro dothichmasth), asch tho 20 nibus deberent contingere) BZ Judith 11, 12; wdzwyrdzymy y popyszemy 1406 MMAe IIa Y vam gorze, yze zakon vydzycze, yze vdrą- 28. czaczye lyvd brzemyenny (pro brzemyenmy), Dotyczny (?) t dotknięty, tactus, commotus': ktorychze ony (unieść) nye moga, a samy yed- Zzalilo SZ0 gego gemu (sc. bogu), isze czlowycka nem palczem nye dothykaczye czyaskosczy szye vczynyl na szemy. A dotyczney boleszczy wn0- 25 (oneratis homines oneribus, quae portare non trzney w szerczu (corruptum, cJ. w Biblii olomu- possunt, et ipsi uno digito vestro non tangitis nieckiej: a dotczen gsa bolesti wnitrz w srdczy)

arcinas Luc 11, 46) Rozm 306; "-l Nunc lingua a wistrzegayecz ge, isze be de w wyeczu, a rzkecz: catulus, nunc pede calcat, dotika, herum 1466 Wzg10dny, czlowyecze, na szwyat a na czlowyeka R XXII 14. (et tactus dolore cordis intrinsecus.. delebo, in- 30 2. t dosięgać do czegoś, przytykać, graniczyć, quit, hominem) BZ Gen 6, 6. contingere, attingere, imn1inere': Iacosmi przi Dotykać {się)forn1Y: a. z zaimkien1 zwrotnYln tern bili, czo sipal Maczey ctirzy copcze medzi się: praes. ind. 3. sg. dotycze 1395 Leksz II Chlewem a medzi Cąblowem, tho sipal nye nr 175], Sul 68; 2. pl. dotykacie Rozm 306; dothikayą Chrostney 1414 AKR III 231; Czą- 3. pl. dotyczą Sui 5; dotykają Sui 53. 77; 35 <;tokrocz szą przigadza, ysz sąszedzy on [y]ey ł---J in1per. 2. pl. dotykajcie BZ Num 16, 26; przedaney dzedzyny, gychsze granycze tesz szą r- part. praes. act. adv. dotycząc 1391 Leksz I dothykayą they dzedzyny (quorum limites etiam nr 929, 1395 Leksz ] nr 2020, 1417 Przyb 8; ipsam contingunt), w przerzeczone trzy latha... adi. ac. sg. f dotyczącą 1394 Leksz I nr 1914; kvpcza gabacz opvsczą Sui 77; Ale w[a]sza ł---J inf. dotykać BZ Judith 11,12, ]471 MPKJ 40 gina woyska na polnoczn0 strone byl sgednal, V 128; ł---J praet. 3. sg. neutr. dotykało 1471 tak ze poslednya *wyelikecz zachodney strony M p KJ V 103; ł---J condit. ]. pl. n1. -bychom doty- myasta dotikali (ut novissimi illius multitudinis kali BZ Gen 3,3; 2. pl. n1. -byście dotykali occidentalem plagan1 urbis attingerent) BZ Jos BZ Ex 19,12. 8, 13; Kthore schą dotikalo quod erat imminens b. bez zai/11ka zH'rofnego się: praes. ind. 3. sg. 45 (super firmamentum" quod erat imminens capiti dotyka FI i Pul ]03

33

1466 R XXII 14; eorum Ezech 1,26) 1471 MPKJV ]03; Dotikacz

part. praes. act. adv. dotykaię 1414 AKH III schią pertingenti (nos autem non in immensum 231; dotykając ..

ul 26, XV p. pr. R XVI 327; gloriabimur, sed secundum nlensuram regulae, adi. i. sg. f. dotykającą S'1ul 5]. qua men sus est nobis deus, mensuram pertin- Znaczenia: 1. t dotykać.. tangere': Gensze 50 gendi usque ad vos II Cor 10, 13) 1471 MPKJ zrzy na zenlYo y kasze se gyey trzyescz albo V 128. drszecz, gensze dotyka gllor y kurzo se (qui 3. t tyczyć się, odnosić się, należeć, contingere, tangit montes et fumigant) FI . 1 03

33, S1I11. Pul; I altinere, pertinere': Przelozywszi dvchownego Dotycayac7 attonitus oribus ora XV p. pr. rzeczi prawa, geszs podług iako szą laykow R XVI 327

Chczeemi.. abi (sc. woźny) thYITI tl10 I 55 l dothiczą, kako lnyedzi gymy spolv mayą bycz



DOTYKAĆ



dzirzani Sui 5; lasz nyewyasta mayącz dzeczy, acz gynszego mąsza weszmye..., skazvgemy, aby tylko na thysz dzeczy wszysthko gymyenye oczczyszne sz[e] pelna sz drygą cząsczą gych dothykayączą ktoregole dobra maczerzysthego (omnia bona paternalia integraliter cum alia parte ipsos in divisione contingente quorum- libet bonorum maternalium)... przes wszego przeczywyenya spadło Sui 51; Obyk]y szą przetho wyela lvdzy szycz a stacz w wlosthnych domyech *odszdzelonych sz [s]cząsczy gymyenya abo dzedzyn, gesz gych szą dothykayą, vczy- nyvszy roszdzelenye myedzy szobą (consueve- runt, ut plurimum, homines vivere et stare in propriis domibus separatim, de parte bono- rum sive hereditatum, quae ipsos contingit, habita divisione invicem) Sui 53; Tesz w capy- tulye Statuimus o drzewye owocznem y w dru- gem Statuimus o paszyenyv swyerzepycz, y w drvgem o paszenyv swyny, w gych wsysthkych o them szą dothycze gynako vsta- wyenye vyslownyeysze Sui 68. 4. (powolYłvać się na świadectwo sędziego lub księgi, iudicis vel libri testimonium affere (vel testimonio uti, inniti)': T tern Vincencius Chorin- ski astitit omnes terminos super relicta domini Vincencii, olim palatini Poznaniensis, pro no- vem marcis grossorum et usura superaucta. Que novem marce crescunt in usura aput Aaron, Judeum in Poznania. Demonstrans, id est doti- czancz S0, idem Vincenci liS super illo j udice, qui sibi terminum prefixit et dedit 1391 Leksz I nr 929; Item Johannes Scitniczski astitit suo termino in et super domina Boguslava Pechowa dieta, ad illum inponendo, qui sibi terminum pretixit, doticz0C0 ZSZ0 tego vlg. 1394 Leksz I nr 1914; Item Simon... justo et yero judi- cio, mediante suo termino, astitit in et super K[e]rsczon, herede Jeszefski, pro et ex eo, quod tres mansos dicto Simon i resignare coram ca- pitaneo debuit, quod non fecit et prius dicto intromissionem dedit. Et jus asignavit ad illun1 ponendo, i doticzancz S0, qui sibi terminum prefixit 1395 Leksz I nr 2020; Item Johannes Loczki doticze sche tego, qui sibi terminum peremptorium asignavit, astitit terminum eundem peremptorium super glotem suam vlg. iantrw0, Hankam Copaszefsk0, pro filiastris suis, quos sibi ad domum suam adduxit et iterum sibi violenter recepit 1395 Leksz II nr 1751; Astitit suo termino peremptorio tan- gens se al. dothycZ0CZ szye ad librum 1417 Przyb 8; ,......, VassiHo de Cromolice lucratus vero et Justo judicio super J acussium, scultetum de Cromolice, pro ista causa, quod contra



DOUFAĆ



167



ipsum testes duxit doticzag0 (leg. dotykaję?) 1399 Leksz I] nr 879. Dotykanie (się) l. (dotykanie, eon/rectatio': Szpowadami SZ0..., iszeszmi szgrzeszili w p0czi 5 szmiszloch sziwotha naszego: widzenim, szli- szenim, dothikanym (Spow 3. 6: dotknye- nym, 5: dothikanyem), powonenim, wquszenim Spow 1; A *dothycanyn (var. JA XII 145: dothycanym) sha gąsstosczy palpabili densitate 10 XV p. post. BiblWarsz 1866 I 316. 2. męskie dotykanie (contaglUł11, coitus': Marya yest czysta dzyevycza a poczela dychem svyatym przes mąskyego dothykanya Roznl 55. Dotyknienie (?) (o czci) (naruszenie. us::ko- 15 dzenie, eavillatio, violatio, offensio (fa/11ae)' : Dothyknyenye (pro dothknyenye?) czczy a1l0- qucio XV in. JA XXVII 266. Douczyć (dobrze (się) nauczyć.. edocere, recte docere': N ye dovczony idiota (ceterum, si bene- 20 dixeris spiritu, qui supplet locum idiotae: quo- łnodo dicet Amen super tuam benedictionełTI quoniam, quid dicas, nescit? l Cor 14.. 16) 1471 MPKJ V 127; Falsi prophete sunt heretici seu mali Christiani, non bene docti przezako\\J'ye, 25 przekęszytitIowye, nye dowczeny any dobrze pysma nye rozwmyeyączy XV ex. R XXV 149. Doufać for nI y: praes. ind. 3. sg. doufa 1461-7 Serm 150 r, ca 1471 R XXXIII 145; 30 --ł part. praes. act. adv. doufając 1442 AG Z XIV 65, Sui 48; --ł praet. 3. sg. 111. doufał jest B7 J Par 10, 14. Znaczenia: 1.

ufać, "rierzy(', credere, con- fidere.. spe niti': Ego... postul0 intromissionem 35 in Sloczow iuxta asticionem tern1inorum et ego dovffagacz in literas domini regis dedi pecunias et habeo intromissionem 1442 AG Z XIV 65; Vmarl gest Saul..., prze to ysze przest0pyl bosze przikazanye... a nie strzegJ gego, ale nadto 40 s gusz]nyky SY0 radził, any dovfal gest w boga (nec speraverit in domino) BZ [ Par 10,14; I rosyei0 ge iako myrzW0.. iasz to wyatrem biwa wschopyona na pvsczi. Tocz Iyos twoy..., mowy pan, bosz zap ,om >nya<ła l11nye, a 45 dovf, ala'> we Isczy (confisa es i n mendacio) BZ Jer 13, 25. 2. e spodziewać się, sperare, praesunlere, eon- jidere': Nyektorzy s gych szmyalosczy wyeIe mnymayącz abo dovphayącz (quidam de ipso- 50 rum audacia multum praesumentes), wchodz,! w laszy... cvdze... a dąby vyrąbvyą lepsze, vyny nygeney szą nasladowacz mnymayącz Sui 48; Douffa presumit 1461-7 Sernl 150 r; Dovfa presumit (cum sit en im timida nequitia, 5'; dat te"'timoniun1 condemnationis, semper enim



168



DOUFAĆ



DOWIERZAĆ



praesumit saeva perturbata conscientia Sap 2. tdowód, argumentum' : Dovyedzyenye vel 17, 10) ca 1471 R XXXIII 145. dovod argumentum ca 1500 Erz 14. Doufale t z ufnością, bezpiecznie, śmiało, con- 3. tzajęcie (połączone z doprowadzeniem bydła jidenter, tuto': Przemilali bozy przebiwacz b0- do folwarku księcia), abactus, relentio (sc. pe- dze dovffale w nyem (amantissimus domini 5 cudis, quae ad domini villam adduci debet)': habitabit confidenter in eo)..., a na gego ra- Katherina. .. cum... Iohanne... habent termi- myonach odpoczynye BZ Deut 33, 12. num ob arrestacionem al. z dowy<e)dzenyem Doufanie 1. t ufność, nadzieja, jiducia, spes': duorum boum et Katherina docere debet per Tocz mowy kroI wyelyki asyrski: Ktore to gest ministerialem prefatum terminum 1498 AGZ dovfanye, na nyemsze to SY0 vprzespyeczasz 10 XVI 287. (quae est ista fiducia, qua niteris)? BZ IV 4. t rozstrzygnięcie, decyzja, iudicium, sen ten- Reg 18, 19; Nye zwodzi was Ezechias, bo was tiae conjirmatio': Dowyedzyenym bythwy bello nye b0dze moc wizwolycz z r0ki mey, any wam vindice 1466 R XXII 17. dovfanya daway w bogu (non vos seducat Eze- Dowiedzieć się formy: praes. ind. 1. sg. do- chias. .., neque fiduciam vobis tribuat super tS wiem BZ I Reg 20, 12; "-' inf. dowiedzieć(i) dominum) BZ IV Reg 18,30; Ty, panye..., Skarga P/oc i SkargaWroc w. 2; dowiedzieć ziawylesz... sludze twemu, abi mv vdzalal dom, OrtMac 66, ca 1500 Erz 14; "-' praet. 3. sg. m. a przeto nalyazl sluga twoy dovfanye (et idcirco dowiedział OrtKał 142, OrtMac 70; 1. pl. m. invenit servus tuus fiduciam), abi SY0 modlyl dowiedzielismy Dział 17. przed tob0 BZ I Par 17,25; '""-I trękojmia 20 Znaczenie: tcomperire, cognoscere': Tedy ty (szczęścia),felicitatis spes certior': Bo ialmuszna pyenyadze szgynaly..., a gdy ten goscz chczyal ot wszelkego grzechu y od smyercy zbawya... zaszyą myecz pyenyadze y dowyedzyal szye, Doufanye zayste wyelyke b0dze (fiducia magna ysz szygnaly (pro szgynaly), thedy przymowyl erit) przed nawisszim bogem ialmuszna wszit- tey panyey prathko OrtMac 70, sim. OrtKal kim tym, gisz i0 czinY0 BZ Tob 4, 12. 2S 142; <D)owiedzelysmy syą (experientia nos do- 2. tzbytnia pewność siebie, zuchwałość, con- cuit, Sui 29: skvszenyee naas navczylo), kako jidentia' : Smaloscz a douffane presumpcio gdy nyektori ziemyanyn o nyeposluszenstwo 1461-7 Serm 100r. zdan bądze na dzeczkowanye, tedy gdzeby Dowiadać się tdowiadywać się, badać, do- myano wzącz szescz wolow, thv wezmą trzy- ciekać, perquirere, examinare, indagare' : O przy- 30 dzessczy Dział 17; Ach, moy szmathku, ma wlasczenyv szobye bostwa dowyada szyą nunc szalosczy, nye moga sza dovyedzeczy, gdze mam de usurpatione deitatis examinat XV p. post. pirvy noczlek myeczy SkargaPłoc w. 2, sim. Kałużn 275; Discutere, id est querere vel subti- SkargaWroc w. 2; Dovyedzyecz szya descisci- liter indagare dovyądacz szya ca 1500 Erz 14. tari ca 1500 Erz 14; ,......, twywiedzieć się, resci- Dowiarstwo twiara, ufność, fides': Ten krolyk 35 scere': Strofugyely ktho orthel w sządzye, tho bądącz yvsz poszylon in fide szlow Xrsowych ma woyth. .. popysacz y poszlacz, y ortela thego szedl s dowyarztwem do domv XV ex. MPKJ szye dowyedzyecz w wyszem prawye podlug ]1 320. prawa OrtMac 66; Rzecze Ionatas ku Daui- Dowiedzać się (?) t badać.. scrutari':- Qui scru- dowy:... Dowyemly SY0 konyecznego vmisla tatur, *dowyadza szą, renes, bona ficta conatur 40 oczcza mego..., a b0dze dobrego czso rzeczono 1466 R XXII 19. o Dauidze, acz... tobye wyedzecz nye dam, Dowiedzenie, Dowiedzienie formy: n. sg. do- vczin to bog nad Ionat0 a to przepuscz (domine wiedzienie ca 1500 Erz 14: ,......, g. sg. dowiedzie- deus Israeł, si investigavero sententiam patris nia 1471 MPKJ V 128; r--... i. sg. dowiedzienim mei... et aliquid boni fuerit super David, et 1466 R XXII 17; dowiedzeniem 1498 A OZ XVI 45 non statim... notum tibi facero, haec faciat 287; ,......, l. sg. (po) dowiedzeniu 1436 Zap- dominus Jonathae et haec addat) BZ I Reg Warsz nr 482. 20, 12. Znaczenia: 1.

udowodnienie, wykazanie, de- Dowiedzienie cf. Dowiedzenie 1110nstratio': O ctorego mlinarza n[y]a m0 Wi- Dowierca, Dowierzca t wierzyciel, creditor': ganth szalował, thegom s nim nye smowil po 50 Gysczecz uel dowyerzcza creditor OrtCel 2, poswe gemv wrocicz i po dowedzenyv pra- sim. OrtLei 233; Gyszczyecz albo dzwyerdza wa 1436 Zap Warsz nr 482; ,......, Dovyedzienya (pro dowyercza) XV ex. Zab 526. prawdy experimentum (an experimentum quaeri- Dowierzać for m y: praes. ind. 1. sg. dowierzam tis eius, qui in me loquitur, Christus II Cor 13, 3) Gloger, OrtMac 65; 3. sg. dowierza SuI 75; ]47] MPKJ V 128. I 551 ,......, imper. 2. sg. dowierzaj XV in. R XXIV 61;



DOWIERZAC



ł-ł-I part. praes. act. adv. dowierzając XV ex. MPKJ II 320; adi. n. sg. f. dowierzająca ca 1428 p F I 488; ,......, praet. 3. sg. f. dowierzała XV p. post. Zab 523; condit. 3 sg. m. -by dowie- rzał XV ex. MPKJ II 320. Znaczenia: 1. (wierzyć komuś, ufać, pole- gać na kimś, jidere': N ullus. .. confidat ne dowe- rzay XV in. R XXIV 61; Vstawyamy, aby oczecz zywącz mogl dzeczem... vstawycz pewne opyekadlnyky, ktore by chczal, a o ktorich wyączey dowyerza (de quibus plus confidat) Sui 75; Ya Wf2Jczey dowierzaam pokorney grzesznyczy, nyz pyszneey dzewcze Gloger; Rzek] ten sarnpyerz kv przyszyasznykom:... Tego ya wam dobrze dowyerzam, ysz vy nye vczy- nyczye gynaczey, nyszly yako gyesth prawo OrtMac 65; Nye dowyerzala diffidebat XV p. post. Zab 523; Proszyi Ihusa, bi szam ob- Iycznye do nyego stąpyl, yakbi nye dowyerzaL bi pan Ihs rnogl vszdrowycz szina gego, nye stąpvyącz oblycznye do nyego, abo tesz nye dowyerzayącz, bi mogl wskrzeszycz martwego, a przeto dixit: Stąpy.. nyszlycz umrze XV ex. MPKJ II 320. 2. (powierzać w opiekę, credere, in jidem tra- dere': Iesus... posadzyl Iudasza myedzy sobą a swą matką... By vyedzyala, krolevno my- losczyva, yzecz zly posrodek, yen... oddalya od czyebye szyna tvego mylego, nathychmyast <by) byla wstala <i wzięła ?) k sobye syna svego mylego, a nygdy iego Iudaszovy nye do- vyerzala Rozm 518. 3. dubium: DowerzaYf2Jcza creditiva ca 1428 PF I 488. Dowierzca cJ Dowierca Dowierzenie

zaufanie, jiducia

: Gdy czlowyek sz dowyerzenya szwym dzyeczyom y zenye wybyerze z dobrey woley opyekadlnyka..., po- wynenly then opyekadlnyk szprawycz dlugy thych *dzyedzy? OrtMac 127; Dowyerzenye tiducia (Is 12,2) 1471 MPKJ V 89. ,......, Cr Dowierznie. Dowierznie (z ufnością, cum jiducia': Dawyerz- nye (pro dowyerznye, war. kal.: dowyerzenye) vczynyv (ecce deus, salvator meus, tiducialiter agam et non timebo Is 12,2) MPKJ V 89. Dowieść formy: praes. ind. 1. sg. dowiodę BZ IV Reg 19, 28. Tob 5, 15. 20. ludith 11, 15; 2. sg. dowiedziesz BZ Tob 13, 2; 3. sg. dowiedzie FI i Pul 107, 14, Sui 109, BZ Gen 48, 21, 1494 StPPP II nr 4436; Skarga Wroc w. 79; "-/ imper. 3. sg. dowiedzi Kśw av 17; dowiedź XV med. SKJ V 262, BZ Tob 10, 11; ,......, inf dowieść 1411 Piek VI 411, 1434 StPPP 11 nr 2578b, 1439 Tyn1Sąd 137, etc. etc.; "-/ p;-aet. 2. sg m. -ś do- Słownik staropolski II



DOWIEŚĆ



169



wiodł 1490 ZapWarsz nr 1646; 3. sg. nl. do- wiodł 1434 StPPP II nr 2548, 1439 TymSąd 137,1449 TymSąd 78, 1454 TymSąd 139, etc.; 3. du. f jesta dowiedle FI i Pul 42, 3; l. pl. nI. s -srny dowiedli ca 1471 R XXXIII 127; 3. pl. n1. dowiedli Roznl 61; "-/ eondit. 2. sg. m. -by do- wiodł Naw 96; 3. sg. m. dowiodłby 1481 AG Z XV 201; -by dowiodł 1486 AGZ XIX 203; ro- part. praet. pass. n. sg. 111. dowiedzion Rozm 80; tO neutr. dowiedziono ca 1500 SIOcc XII L63. Znaczenia: 1. (doprowadzić, zapro\tvadzić (ko- goś), adducere, deducere, perducere (aliquenl)': K nyemu (sc. Tobiaszowi) angyol rzecze: Iacz gy dowyod0 a zasye zdrowego tobye prziwyodo 15 (ego ducam et reducam eum ad te) BZ Tob 5.. 15; Iacyem, gen sina twego tam zdrovego dowyodo a zasyo zdrowego prziwyod0 (ego sanum ducam et sanum tibi reducam filium tuum) BZ Tob 5, 20; On myo tam dovyodl a zasyo zdro- 20 wa przywyodl (me duxit et reduxit sanum) BZ Tob 12,3; Tedy począly...nogy czalovacz (sc. Marii)... y dovyedly ya wschysczy kaplany y wschytek lyvd... z radosczyą a z vyelykyem veselym Roznl 61;

kogoś czegoś: Dany <są 25 święci angieli w towa, ristuo uecnego cro- leuana. .., izbihom gih touaristua y nebeskego I croleustua / dostąpili, czeg' oz nas douedy bog usemogocy Kśw av 17; ,......, kogoś do czegoś: RzekI gest (sc. Jakub) ku Iosephowy...: Pan 30 bedze z warny a dowyedze-cz wasz do szemye otczow mich (reducetque vos ad terram patrum vestrorurn) BZ Gen 48, 21 ; Angyol bozi... bodz s warny na drodze waszey a dowyedz was przes przekazi do domv (perducatque vos in- 35 columes) BZ Tob 10,] l; Wyelyky gesz, pa- nye. .., bo ti byczugesz y vzdrawyas, martwys y ziwysz, dowyedzes do pyeklow y viwyedzes (deducis ad inferos et reducis) BZ Tob 13,2; O. .. Yesu Criste..., yuz proszymy wschythczy'l 40 aby nam odpusczyl nasche vyny, a nasz dowyodl do wyeczney szwey mylosczy Naw 96; RzekI svathi Potr ye: Podzy, dvszo..., poveda Cpo- wiodę') cze. .. do *krolestve nebeskego.. do ktorego krolestwa dovedze nas ocecz bog 45 SkargaWroc w. 79; Mathkę smętną do Ierv- zalern dowiedziono ca 1500 SIOcc XII 163; Kyedy do Eyptu dovyedzyon (sc. Jezus), tedy byl v yednem roce (dum in Aegyptum ductus est, unius fuit anni Jesus) Rozm 80; ł".J kogos 50 ku czemuś: K themu zywothu naas dowyedz oczecz, ssyn, duch szwyathy XV med. SKJ V 262; Bodzeszly mocz dowyescz sina mego ku Gabelowy do Rages (numquid poteris per- ducere filium meurn ad Gabelum in Rages)? ss BZ Tob 5, 14; ,......, kogoś na coś: Wipusci 22



170



DOWIEŚĆ



swatloscz twoi0 y prawd0 twoi0" cze (leg. cie r te') iesta me przewedle y dowed]e na gor0 sW0t0 twoi0 (ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem sanctum tuum) FI 42, 3, sim. Pul; V ogewoda tego tho sbyega na granycze przes- pyecznye na swem gleycze ma dowyescz (pala- tinus euudem profugum ad meta s terrae suae conducere teneatur, Dzial 61: wogewoda tego zbiega gleytowacz swą moczą y przewiescz asz na granycze zemye) Sui 60; Przeto przyiay my, dzewce twey,. .. a iacz prziszedszi zwyastui0 tobye, tak ysze ia dowyod0 CY0 na poszrzod [erusalen1 (ita ut ego adducam te per mediam Jerusa]em) BZ Judith 11, 15; Gospodzyn... dowyod] mye na chodnyky sprawyedlnoszczy (deduxit me super semitas iustitiae, FI: odwodl Ine po stdzach sprawedlnosci) prze ymyę swoye Pul 22, 3; ,......, kogoś czymś: Picha twa weszła w uszi IllOY. Zawyesz0 przeto obr0cz na nozdrze twe a w0dzid]0 na wargy twe, a dowyod0 CY0 zasY0 t0 drog0, i0szesz priszedl (reducam te in viam, per quam venisti) BZ IV Reg 19, 28; r--...l dowieść w nic( e) r zniweczyć, zniszczyć, per- dere, delere': W bodze vczynymy syl0, a on w nycze (Pul: w nycz) dowedze neprzyyace]e nasze (et ipse ad nihilum deducet inimicos nostros) FI 107, 14, sim. Pul. 2. rwykazać prawdziłi'ość twierdzenia, udo- wodnić, stwierdzić, probare, ostendere, docere': Quomodo tu potes probare, dowescz, quod non essent mei filii? 1411 Piek V] 411; Andreas... i ntrolnisit se docere, dowodzicz, suo judicio super kmethonem: Quia sedebas apud me super orto et laborare diem debuisti y przewot et paratus sum suo judicio dowe<ś cz. Kmetho sic respondit: N on dedisti mihi in tempore gazam, chycz, et propterea a te surrexi... Et Andreas: Ego volo suo judicio dowe<ś)cz, quia dedi tibi kaminatam 1422 Czrs 268; Jacobus... euasit jure... Nyemsztham... pro excisione vio- lenta gaii ipsius... tali tamen modo, quod ipse Nyemsztha non docuit al. nye dowodl terminum suum nec per literam citacionis, nec per ministerialem 1434 StPPP II nr 2548; ferminus... ad interrogandum inter Katheri- nan1. .. et Spithkonem..., si idem Spitek debet contra ipsam probare al. dowescz, quod est copulata suo fratri..., vel si dicta Katherina debet reprobare al. odwescz ib. nr 2578 b; Probavit al. *dovyolth scabinis ]441 TymSąd 139; Procurator... archiepiscopi... proposuit super Hryn hominem fugittivum..., quod sibi fugittivus est homo. .., et si hoc negaret, archiepiscopus vult docere al. dovyescz iuxta iuris formam terrestrem 1444 AGZ XIV 138,



DOWIEŚĆ



sim. ib. 148; Pro isto super eum iure docuit vlg. dovioth[o]l 1454 TymProc 316; Iure suo doviothł 1454 TymSąd 139; Martinus de Za- wisti uczynyl dowod super kmethonem Ret y- 5 borium o *zemskye vklad, eze *dowyold, aby mv vczynil per sex dominicas o wloką 1454 Tym Wol 5; Ten, czo zalowal,... w temze szadzye dowyescz myal, a gdy nye dowyodl (OrlBr VI 365: ale gdy szye w them szandze nye odwyodl), 10 tedy ma pokupycz themu, na kogo zalowa]..., wyną OrtMac 81; Qui... dixerunt, quod ipsas curias tenent s pradzadow, dzadow i z oczczow ipsorum eviterne. Quo auditomandavimus ipsis probacionem huius perpetuitatis probare et do- 15 cere aJ. dowyescz i dokazacz 1457 AGZ XV 9; Procurator. .. N icoJai . .. proposuit super... 10- hannem..., qu\od';... Iohannes... ipsum damp- nificavit et hec paratus est Nicolaus pro- bare a1. dowyescz ib. 21; Fi1ius meus... the- 20 go lycza nye yesth vynyen... et hoc paratus est edocere al. dowyescz nobilibus tribus 1471 AGZ XV 110; Nyemyerza debet perrogare dominum Michno... et simi1iter Michno. Si aliquis ipsorum unus alterum impediret et [...] 25 nobilibus aut ministeriali super [...] violentiam tałem inferret [...] *dowyodby, extunc. talis debet sedere in turri 1481 AqZ XV 201; Iudices receperunt ipsis ad interrogandum, si... Do- rothea debet probare al. dovyeszcz terminum 30 elapsum preter inscriptum terminum al. mimo zapissany rok 1492 AGZ XIX 401; Quando, domine iudex, citacio capitalis non est hic in actis castriensis, propterea opto evasionem, quia non produxit al. nye dowyodl capitali 35 citacione 1493 AGZ XV 308; V 010 docere al. dowyescz 1493 Kozier I nr 60a; Si ipse Nicolaus probauerit al. dowyedzye uno homine tam bono, sicut ego, extunc quicquid jus decreuerit, hoc paciar 1494 StP P P II nr 4436; Prout... 40 Dymyd<ala \ super... Stanislaum... <propo- suit), quia sibi intulisset vulnera cruenta, dominus capitaneus... invenit, quod Dymydala debet adducere al. dowyeszcz 1499 AGZ XV 377; ro-..; coś, czegoś: Gdi kto komu przigany, 45 tho yest wlodika wlodicze, tegdi on, komu prziganyono, s\voye wlodiczstwo ma dowyescz (si suam militiam voluerit probare), stawyancz s wlostnego rodu dwu lepschu i starschu Sui 88 ; Gdysz on zalowal po vmarley raczcze, azaly 50 nye ma tego doszwyathczycz albo dowyescz podług prawa szkazanego, ysz ma daley pytacz, a kako to ma dokonacz albo dokazacz, albo dowyescz? OrtBr VI 365; Thedy ten, czo za- lowal, Jayal szwem ortelem y rzecznykyem temv 55 ortelowy, czo wyrzekly przyszyas

nyczy. Azaly



DOWIEŚĆ



(OrtBr Rp 62, 3: asza ma) nathychmyasth to dowyescz? OrtMac 81; Rvsznyczky nec libro, nec cittacione sua terminum edocuit al. nye dowyodl rokv 1492 AGZ XIX 402; 1'0.1 (czegoś) kimś, czynlś: [...J eze mial sswoym prawem dowiescz, a nye dowyotl 1439 TynlSąd 137; Nyemoczenem ya czebie w xagy szyla piszacz" ale cza piszalo prawo y gayeni szand, a tnalo by na them, co w *xąghay gesth, gothow na tho mogym prawem, gagonym sządem nad xąg) dowescz, *polebszycz librum 1443 Tyn1Sąd 140: Capitaneus mellis proposuit contra J ohannem . . . pro tribus manualibus meIIis, nastavy,... et... duxit al. dowyodl, presente domino duce alio capitaneo al. nastavnykyem, et dictus Johanne

reduxit al. wsperl circa ius dictum Swatho- s]aum pro eo, quod 11lale super eum duxisset al. dowodzyl 1449 Tyn1Sqd 78; Taky pan dowyedzye a vsprawyed]y(wi) syąn dwyema przisyansznykoma aJbo lawnykoma (praedictus dominus doceat et se iustificet duobus scabinis) Sui 109; Tedy Barto!th (pro Andrzey) pozna], ysz ląką pokosyl, ale to przyloszyl, ysze yą kvpyl v wlodarza... y zaplaczyl. Ale ysze wIo.. darz vmarl, ktory wząl pyenyądze, tedy my Andrzeyowy skazalysmy targv Iąky swiathky dowiescz (in tali casu indiximus eidem Andree probare prati venditionem et emptionem) Dzial 42; Byenya vye, czo o mnye movyl y layal, czego dalybog garlem svem nye dovye<dzie) XV ex. SIArch I pfH. 20; 1'0.1 (czegoś) na kogoś, na coś: Gdysz na myą zalowal a ma na myą tego podlug szkazanya dowyescz, kyedy to ma vczynycz podlug prawa? Thedy szkazano, ysz w them to szadzye ma ( O rtBr Rp 62, 2: tho) na czya dowyescz OrtMac 81, sinI. OrtBrRp 62, 2; Thedy rzekI ten obzalowany czlowyek: Gdysz ya yemu stal kv praw (leg. prawu), a on podlug prawa y waszego szkazanya na myą nye dowyodl, yuszly ya prozen od nyego? ib., sin1. OrtBr VI 365; Jakom ya thobye za wyna omylna za mlynarza Andrzeya..., na kthorasz dowyothl, dossycz vdzelal y zaplaczyl 1490 Zap Warsz nr 1646; 1'0.1 (na kogoś) o coś: Jako my Stanislaw kmeczą... wsyal gwaltem y dobro tego kmecza na woszy wszyal, y thim wszyanczem przichodi, czinschye y przechodl, o ctore swym prawem *dowyedzą 1443 Czrs s. LXXIV; Archiepiscopus super eos docere debet al. dovyescz suis hominibus de fugicione al. o sbyegloscz 1444 AGZ XIV 138; Jako ja tho vyem, jsze Jan Jank nye dovyothl na kmyeczya V oczyecha . .. o szbyczye *Swyantho- slawh s *Voleyh 1475 ZapU7 arsz nr 1393; '"'" Causati su mus vel racionen1 ostendimus



DOWINIĆ



171



dokasszaliszmy a. dowyedly (war. kal.: doka- zalischmy ostendin1us, causati enim sumu

Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse Rom 3, 9) ca 1471 R XXXIII 127; Wikleph 5 prawdą powie, gemuzz nie rownego mistrza I poganyskego y krzeszczianyskego... Kto chce tego dowieszcz, ta gest o niem powieszcz Galka w. LI. 3. (doprowadzić do końca, przeproM'adzic

, per- 10 {icere, conficere, explere': Michael... recognovit.. quia tideiussit pro... Carkowsky nobili Bohdan" q uod ei debet reprod ucere I imites al. dowyesc7 inter vil1as Hanyowcze et Damyskowcze intel' viIlas hereditarias et regales et si non cOl11pleret" 15 extunc obligatus Sllccum bere viginti rnarcas 14g5 AGZ XIX 310; Michael... fideiussit pro... Nicolao Karnkowsky... nobili domino Bohdan de Hanyowcze, quia ipse dominus Karnkowski debet detertninare granicies ad festum sancti 20 Martini. . . Si autem non detern1inaret al. gyestlyby nye dowyodl, extunc Michael obliga- tus est viginti marcas nobili Bohdan solvere 1486 AG Z XIX 203; Elizabeth... debet divi- sionem . .. sorcium. . . finire a1. dokonacz et 25 deducere al. dovyescz 1488 AGZ XIX 370. Dowinić się formy: praes. ind. 3. sg. dowini DrtCel 3; 1'0.1 part. praes. act. adi. dowiniąc Sui 15; ł-../ praet. 3. pl. m. dowinili 1471 MPKJ V 100; 1'0.1 part. praet. pass. n. sg. n1. dowiniony 30 SuI 70; g. sg. nl. dowinionego Sui 43; 1".../ condit. pass. 3. pl. m. byliby dowinieni Sui 26. Znaczenia: 1. (zawinić, dopuścić się czegoś, popelnić, delinquere, culpaln committere': 00- rnine iudex, ego me hoc nye dovynyl nec hoc 35 feci, quia ego - ex dei gracia non sum violator 1448 AGZ XIV 277; Gydączy na woyną na ląnkach any we wszi staacz mayą. . ., any drapyenya czynycz. .. *Przeczywko themv szą dowynyącz panv they wszi... zaplaczicz ma 40

ul 15; A kyedi vgabany oth nych bywayą, tedi *rzesznye praWetll nyemyeczskym chczą szą bronycz. abi lacznyey dovinyonego grzecha rzeczi othbyly (ut facilius eludant commissi criminis actionem) Sui 43; Dovynyly schią 45 deliquerunt (et propitius ero cunctis iniq uitati- bus eorum. in quibus deliquerunt mihi et 5preverunt me Jer 33, 8) 1471 MPKJ V 100; "-' dowiniony (winny, qui culpa111 ad111isit, qui aliquid deliquit': A thymsze obyczayeetn chczemi 50 bicz pozew, gdze przes dowynyenya alybo dlv- ga panova by1ibi kmyecze gego... wynowaczy a dowynyeny (ubi sine delicto domini vil1ae fuerint viIlani... culpabiles et delinquentes) Sui 26; W kasdem tych przycyn przerzeczonych 55 czlonkv dovynyony (in quolibet istorum casuun1 22*



172



DOWINIĆ



delinquens) vyną szethmdzesąth naszey ko- ' morze zaplaczicz ma bicz przyczysznyon Sui 70. 2. fzasłużyć na karę, poenam mereri': Dowyny schya demeretur OrtCel 3. Dowinienie forlny: n. sg. dowinienie 1466 R XXII 12; I'- g. sg. dowinienia Sui 9. 26. 45; I'- al'. sg. dowinienie Sui 15. 22. 26. 44; t'../ al'. pl. dowinienia Sui 28. Znaczenia: J. f prze winien ie, Jvystępek, cri- nIen.. delictum': Nygeden m.a bycz pozwan, gedno przes woznego'l wiyąwszi gorance na dworze alybo w sandze dowynyenya dopuscze- nye (nisi pro crimine recenti in curia vel in iudicio commisso) Sui 9 ; Sbyegowye slodzeystwa szą dopusczywszi,... o dowynyenye mayą od- powyedzecz w prawye (nihilominus de com- missis tenebuntur respondere) Sui 15; Kedi kthori sąndzaa... za wyni sandowe alybo za gynsze dowynyenee naszego zemyanyna... po- cządza alybo poczandzacz kaze (aliquem no- strum terrigenam... impignoraverint, vel ius- serint impignorare) Sui 22; Bandzely paan wszy they o kthore dowynyenye yego pozwaan myaan bicz (cum dominus vi11ae pro suo quolibet excessu fuerit citandus)..., w wrotha dwory pana they wszj swą lyaską tykayącz a wolayącz, maa (sc. woźny) gy pozwacz Sui 26; A thymsze obyczayeem chczemi bicz pozew, gdze przes dowynyenya alybo dlvga panova bylibi kmyecze gego... wynowaczy a dowy- 30 nyeny (ubi sine delicto domini vil1ae fuerin1 vil1ani.. .. culpabiles et delinquentes) Sui 26; Gdi nyekthorzy o nyekthoree nyerząądi a o wyel- ghee dowynyenya (pro quibuslibet criminibus et delictis, Dział 16: o nyektore vini) k naszemv sąndv pozwaany biwayą, myanvyą pany... za- choczczyamy, obrzekayącz, yszbi kazną a moczą swych panoow... *thakey nyerząndnosczy y wyel- ga dowynyenya wczynyły (huiusmodi crimina et delicta commiserunt) Sui 28; Naszą wolą gest vstawyono, aby nye wączey kmyeczy... s geney wszy po spolv mogla do drvgey wszy vinycz (leg. wynić), nyszly geden abo dwa..., nyszly w tych przythczach nyszey popysanych:... kedy o dovynyenye alybo vyną dzedzyczową (Dział 34: o wyną pana swego) tam gyste wyesznycze gycb gymyenya bilibi slvpyeny, począdzany albo sgymany (pro exeessu sive culpa heredis ibidem villani bonis ipsorum depraedentur) Sui 44; Gysz thako obygrany . . . w grzech i gorsze vpadayą, prze kthore pomsta sząndowa podlug gych dowynyenya przes naasz obykla na thake bicz podnyeszona (propter quae ultio iudicialis iuxta ipsorum demerita anobis con- suevit in talibus exerceri) Sui 45.



DOWODZIĆ



2. f kara, poena' : Est ultio differenda, donec, que contra delinquentem pena, dovinyenye, pro- cogitatur, semota ira paeifieetur 1466 R XXII 12. Dowodnie 1. fZ uzasadnieniem, słusznie, me- s rito': O pozwanyv nyerzadnem... Aczby naszy dworzanye... pozwany... nyenawysczyą abo ehi- trosczą, tedy nye mayą odpowiedacz. Alysz gdybi bili pozwany dowodnye podług vrządv przed nas abo naszego sadzą, tedy mayą od- 10 I powiadacz (citati legitime propositis sibi ae- tionibus coram nobis vel iudicibus nostris res- pondebunt) Dział .50; Dowothne rite times... mori ]466 R XXII 20. 2. dubiun1 fprzykładołłJo, per exempla, exemplis tS Ulustrando' : Dowodnye per metaphoras XV in. R XXIV 355. Dowodny r ?' :Ex contentu dovodnego ca 1500 R XLVII 372.. Dowodzić formy: praes. ind. 2. sg. dowodzisz 20 1423 TerBiecRp I 261, 9; 3. sg. dowodzi 1450 AGZ XIII 306, XV med. R XXII 243, Pul Ann 9; 3. pl. dowodzą 1471 MPKJ V 121; ro-..I l Jart . praes acta adv. dowodzę 1436 R XXIII 276; dowodząc 1458 AGZ XI 433; ro-..I inf. 2S dowodzić 1422 Czrs 268, 1443 AGZ XII 110, 1446 AGZ XIV 20], 1499 AGZ XV 383; ,......, praet. 3. sg. m. dowodził 1425 StPPP VII 328, 1446 AGZ XIV ]99, 1449 TymSąd 78: f. dowodziła 1423 Czrs 280-1. Znaczenia: 1. f doprowadzać, adducere, de- ducere' : A yaco mylossyerdze dowodzi ku spocoynosczi, tako teze spocoynoscz ku ro- zumu XV lned. R XXII 243; Bog vmarza y ozywya, dowodzy (FI: wwodzy) do pyekla 3S y wywodzy (deducit ad inferos et reducit I Reg 2, 6) Puł Ann 9. 2. f wykazywać prawdziwość twierdzenia, pro- bare, demonstrare, convincere': Andreas... in- tromisit se docere, dowodzicz, suo judicio super 40 kmethonem: Quia sedebas apud me super orto et laborare diem debuisti... Kmetho sic respon- dit: Non dedisti mihi in tempore gazam, ehycz, et propterea a te surrexi, et hoc etiam paratus sum suo judicio dowodzie 1422 Czrs 268; 45 Margaretha. .. erga Włotkonem... dowodziła swimi dzewiory..., quia sum propinquior ad istam hereditatem, videlicet ymyenu) ad quam adduxit dowodzyla super hereditatem 1423 Czrs 280-1; Czym tego dowodzis? 1423 so TerBiecRp] 261,9; Testibus idem Nicolaus docuerat al. dowodził iuris 1425 StPPP VII 328; Dovodzą, rozgadzayącz arguens 1436 R XXIII 276; Andreas... fideiussit... Vlia- nam. .., quod ipsam habet statuere ad terminos ss proximos particulares contra nobilem Wilczek. . .



DOWODZIĆ



Et in isto nos... iudices superius ad interro- gandum'l utrum actor debet approbare al. do- wodzycz, an pars avedere (pro evadere) 1443 AGZ XII 110; Nikyel aducebat al. dowodzyl per librum castri, qualiter sibi se dominus Steczko inscripsit et Steczko inscripcionem libri negavit 1446 AGZ XIV 199; Dominus pallati- nus debet invenire pro eadem villa, quis ducere al. dowodzicz, an dominus Malechowsky pro villa regis vel nobilis Petrus . .. pro suo matri- monio al. maczerzisna ib. 201; Swanthoslaus... duxit al. dowyodl... et.. . Johannes reduxit aJ. wsperl circa ius dictum Swathoslaum pro eo, quod male super eum duxisset al. dowodzyl 1449 TymSąd 78; Pars adversa dixit: V 010 videre, quomodo vult hec docere czym the- go dowodzy 1450 AGZ XIII 306; Procurator Margarete posuit tres citaciones docendo al. dowodzancz, quia ipsam citavit tribus citacioni- bus pro una re 1458 AGZ Xl 433; Posuit duas citaciones probans al. dovodzancz ib.; Pro... Bylynszki fideiussit Michno Danylowycz. . .., quod debet stare et dowodzycz pro equo et ducere evictorem 1499 AGZ XV 383; r--..J t sta - wiać zarzuty, obicere': Nandzą, dovodzą, mo- vyą (war. lub.: liczą, nądzą a. dowodzą mową) obiciunt (summus sacerdos... interrogavit Je- sum dicens: Non respondes quidquam ad ea, quae tibi obiciuntur ab his? Marc 14,60) 1471 MPKJ V 121. -- Dowód.formy: n. sg. dowod 1437 Wisi nr 22g, s. 85, XV med. R XXII 321, XV med. R XXIV 49, etc.; ,......, g. sg. dowodu 1451 R XXII 41. 1457 AGZ XV 9, 1463 TymSąd 96, 1466 R XXII 20, 1470 StPPP IX nr 792; ,......, d. sg. dowodowi 1466 R XXII 19;

ac. sg. dowod 1449 Tym- U/ol 28, 1454 TymWol 5, 1466 R XXV 137, 1492 AGZ XIX 40L 1493 AGZ XIX 411, 1500 AGZ XVII 379; ,......, i. sg. dowodem XV med. R XXIII 269, 1455 TymSąd 139, 1470 TymSąd 139; ,......, l. sg. (po) dowodzie 1490 Zap Warsz nr 1647; ł-..I n. pl. dowody XV med. GIWroc 48 r, XV med. R XXII 320, XV nled. R XXV 159;

ac. pl. dowody 1477 MPKJ 11 324. Znac zenia: 1. trozumowanie lub fakt prawdzi- wość czegoś uzasadniający, argument, argumen- tum, testimonium, rario, probatio, documentum': Dowot argumentum 1437 Wisi nr 228, s. 85; Et ad hoc probandum sunt multe auctoritates dowody pefne XV med. GIWroc 48r; *Dow0dy raciones XV med. R XXII 320; Quid est fides? Est substancia sperandarum rerum, argumen- tum non apparencium vlg. wyera gest zalo- szenye rzeczy wffayaczich, dowoth rzeczy



DOWÓD



173



nyewidomich (Hebr 11, I) ib. 321, sin1. 1471 MP KJ V 132; Dictum cum racione s dowodem XV n1ed. R XXIII 269; Deductus al. dowod XV lned. R XXIV 49; Dovody docunlenta XV s med. R XXV 159; Dowod argumentu m ca 1450 PF IV 572; S dowodu przeciwnosci ab op- positu[s] 1451 R XXII 41; Martinus de Zawisti uczynyl dowod super kmethonem RetyboriulTI o *zemskye vklad, eze *dowyold, aby mv vczy- 10 nil per sex dominicas o wloką 1454 Tym Wol 5; Sermo Cristi racioni competit isti dowodowy sgadza szą 1466 R XXII 19; Nye prosen by bil dowody nec racione vacet ih. 20; Habemus deductum dowod 1466 R XXV 137; De quo 15 habemus figuras dowody 1477 MPKJ [I 324; Przyczyną albo dovoth XV p. post. JA XII 144; Dovyedzyenye vel dovod argumentum ca 1500 Erz 14; Dovod ratio ib.; Dowod racio ca 1500 R XLVII 373; ,......, Contestatio Stephani 20 contra Sassinum istis verbis: Quia nlihi diem assignavit super approbacionem sive doccionem al. o dovod contra hominem'l veni ad cuius diem assignatam cum iure meo 1449 Tynl- Wol 28; Cuczynsky debuit aprobare dowodem 2S scabinis super kmethonem Pet rum 1455 Tym- Sąd 139; Dedimus citacionem... Waszkoni et Pyotruschkowi... super... Iohannem... ad audiendam probacionem al. dowodu pro bonis ipsorum 1457 AGZ XV 9; Petrus ... egit super 30 Margaretham... in hec verba:... Tu noluisti audire dowodu 1463 TYlnSąd 96; Actor... di- xit: Si pars aduersa esset, vellem documentum al. dowody audire... Aparuit et pars aduersa: Ego eciam volo docere. Hoc documentum meunl 35 al. dovod, quia frater tuus... fecit concordiam al. vrząd cum matre mea... Et hoc est aliud meum documentum al. dowod, quia tu soIu

actor existens, ad istam vnionem... consensisti 1470 StPPP IX nr 192; Cum probacione iuris 40 terrestris al. dowodem 1470 TymSąd 139; Ja- kom ya nye wzyal dwv kopv y gynshych dlvgow na mlynarzv Jacubye wthory rash po dowodze 1490 Zap Warsz nr 1647; Procurator... dixit: Antequam respondebo, volo videre probacio- 45 nem al. dovod in actis terrestris, ubi sibi in actis terrestris terminus est elapsus 1492 A G Z XIX 401; Procurator. . . Dorothee dixit :. . . Volo audire documentum al. dovod secundum consuetudinem terrestrein tale, q uale de bet esse 50 super diuturnitatem per vos decretam in iure 1493- AGZ XIX 411; Miclassius... dixit: Volo videre testimonium al. dowod. Et Vaynko pro- duxit testes de quatuor villis 1500 AGZ XVII 379. ss I 2. t znak,



/ad, signunl, vestigium': Dowod



174



DOWÓD



argumentun1 (transierunt. .. tamquam avis, quae transvolat in aere" cuius nullum invenitur argu- mentum itineris, sed tantum sonitus alarum Sap 5, lI) 1471 MPKJ V 75. 3. corruptUI11 pru powód

pozywający, qui in iudiciuI11 citat' : Gdyby nyekto byl pozwan pyrwe, wtore, trzecze kv odpowyadanyv na szalobą dowoda (pro powoda), a ten to nye stanye (citatus non comparuerit), tegdy dla gego nyeposlvszenstwa na trzeczem rokv ma 10 bycz zdan, a powodowy ma bycz przysądzona wlostna dzerszawa,.

. a sąmpyercza yvsz ma odstąpycz Dzial 20. Doznać 1.

doświadczyć" experiri': Doznacz experiri XV p. post. Ka/użn 275. 2. doznać prawem ' uzyskać na kogoś wyrok skazujący, eJjicere, ut aliquis a iudicibus daln- netur': A nye odpowyedzyal-Iy w szadzyech ten to, czo mu tho gymyenye zasthawyono, a nye doszna-Iy (OrtBr VII 572: any doszągl) yego 20 prawem pyrzwey, nyszly przyszedl dzyen za- placzenya... tego to, czo gymyenye w sz<w)em dludze zapowyedzyaI, thedy tho zapowyedzo- nye (pro zapowyedzenye) ma przod gydz y mocz myecz podlug prawa OrtMac 107. Dozwalać

zezwalać, pozwalać, concedere, si- nere': Any tez mayą svoyey czeladzi dozvalaczi, by czo myely takym tho vylam davaczi (et ne quidquam iHis a propria donetur familia, prohibere procurent) 1484 Reg 710. Dozwolenie formy: 11. sg. dozwolenie XV p. post. Kalużn 274; ,......, g. sg. dozwolenia 1496 ZapWarsz nr 1770;

i. sg. dozwolenim 1470 ZapWarsz nr 2995, 1473 ZapWarsz nr 1424, 1484 Reg 713. 717. · 3S Z n a c z e n i e: r zezłvolenie, pozwolenie, COI1- cessio, licentia, permissio' : Jakom ya za trzeczą myedza, nycz tam nye mayancz, nye wyramby- lem geblony Cjabłoni') gwalthem, ale czom rąbyl, thom rabyl sz dowzolenym (pro dozwo- 40 Ienym) gego 1470 ZapWarsz nr 2995; Yako lnnye Marczyn gwalthem wzyąl dwye klodzye soly, a nye s moym doswolenym na brzegv vyslnem 1473 ZapWarsz nr 1424; Braczya nye mayą nosyczi valeczney bronye... yedno. . . 45 z dozvolenym prelatow swogych (de licentia suorum ministrorum) 1484 Reg 713; A thaka vyącz przyssyąga ma byczi z dozvolenym rzymzkyego kossyczola ib. 717; Jako gya nye pozanl robothy yego sytha na plosye, kthora 50 lupyl (pro kupyl?) [de] s dosvolyenya v Sthany- slava 1496 ZapWarsz nr 1770; Doswolyenye, othpusczenye licentia XV p. post. Ka/użn 274. Dozwolić formy: praet. 1. sg. 111. -fi dozwolił 1487 ZapWarsz nr 1613; f -m dozwoliła 1492 5S



DÓŁ



ZapWarsz nr 1734; 3. sg. n1. dozwolił 1491 AGZ XVI 411;

condit. pass. 3. sg. neutr. byłoby dozwolono 1484 Reg 709. Z n a c z e n i e: (zezwolić, pozwolić, dopuścić, con- s cedere, pern1ittere': Braczya... thego zakony mayą myeczi odzyenye schare..., vyąwschy, nyzby sye... ynako podlug czasszow. . . zvy- dzialo..., a tho dla sluschney y yawney przy- czyny byloby tho dozvolono y takyez do- pusczono (nisi fuerit... dispensatum) 1484 Reg 709; Jakom ja nye dozwolyl pooracz any po- ssacz czasczy na wvyazanyv mem Mykolayowj 1487 ZapWarsz nr 1613; Procurator Stanislaus doszwolyl tres procuraciones reformare 1491 15 AGZ XVI 411; Jakom ya nye doswolyla roley kvpycz v Yana... slachethnemv Yakvbovy 1492 ZapWarsz nr 1734. Dozywać (oduJo/ywać się, appellare (?)': Do- sziwaY0 appel10 XV p. pr. PF V 35. Doźreć cJ. Dojrzeć Dożdać (doczekać się, fis, quae 111inime ex- spectantur, affici': Odpovyedzyal anyol: Snam ya to, snam ya, yzesz zdrova krolew<na) y pelna mylosczy, alye tvoya myloscz zalosczy 25 vyelykye dozdala Rozm 495. Dożywocie (posiadanie czegoś do śmierci, nzajątek posiadany dożywotnio, rei per reliquam vitam fruendae possessio': Katherina... reco- gnouit, quia advitalitatem suam al. dozivocze, 30 quam habuit in et sup

r pecuniis tricentis..., quibus sola aut ad matrimonii contractum, aut ad vitam suam frui debuit..., sibi domino Johanni ad manum tradidit..., quas ipsas sibi non resignauit, nec ab eis recessit, solum a jure usus, quo ipsis pecuniis frui et uti debuit ad vitam suam al. dozivocza swego sibi conde- scendit et resignauit 1462 StPPP II nr 3666. Dójka ('l1an1ka, nutrix': Doyka nutrix ca 1455 JA XIV 490. Dółfornzy: n. sg. dol 1277 PPom 247, 1302 KodPol II 162, 1303 PPom 548, FI 93, 13, 1409 KatOssolPawl 24, etc.; ,......, g. sg. dołu ca 1400 PF IV 753, BZ Gen 13,18. Ex 36,29, 1473 Czrs s. LXXXVIII, 1483 SKJ III 334; dola 1416 LubPodk 143, MPKJ V 91; ,......, d. sg. dołu Rozm 661;

ac. sg. dol FI 29, 3, FI i Pul 7, 16, 1406 SKJ III 196, 1432 MonIur VI 79, etc. etc.;

i. sg. dołem 1448 LubPodk 38, XV p. pr. R XVI 334, 1451 AGZ II 136, 1469 AGZ VI 138; ,......, l. sg. (w) dole SalveReg 1. 7, 1427 ]t/onIur V 79, BZ Gen 14, 17. Ex 20, 4. Num 24, 6. IV Reg 23, 4. ] Par 14, 13. Dzial 3, 1466 R XXII 17, etc.; ,......, n. pl. doły 1427 MonIur V 79, BZ Jos 8, 11, 1456 AGZ II 152;

g. pl. dołow BZ II] Reg 20, 28;

ac. pl.



DÓŁ



doły Rozn1 138; r--...,' i. pl. dołrui ca ] 455 JA XIV 493. Znaczenia: 1.

dolina, vallis': K thobe wzdichami, llkaY0cz y placz0cz w them tho dole (SalveReg la. 4-6. 8-16. 19: padole, 2: w padolu, 3: w wądole) szlesz (leg. slez) (ad te suspiramus gementes et flentes in hac lacri- marum valle) SalveReg 1.7; Pod dolem chlo- dnyn1 sub umbrosa valle XV p. pr. R XVI 334; Sz yezyory, moczydlamy, strumyenmy, sz doI- my, pagorky ca 1455 JA XIV 493; Abranl przyszedl y przebiwal podle dolu Mambre, ges to gest w Ebron (iuxta convallem Mambre, quae est in Hebron) BZ Gen 13, 18; Krolowye, ges to SZ0 s nym byly w dole Sabe, ges to gest bilo krolewskye (qui cum eo erant in valle Save, quae est vallis regis) ib. 14, 17; Na brzedzc potoka myasteczka Arnon, ktores to w dole lezi, asz do Galaad (ab... oppido, quod in val1c situm est, usque Galaad) BZ Deut 2, 36; WYOd0 Y0 (sc. jałowicę) w dol przikry y kamyenisty (ducent eam ad vallem asperam atque saxosam), ienze iest nigdi nye oran ani naszena przymr

1 ib. 21,4; Y pogrzebl gy (sc. Mojżesza) w dole zemye Moabskey przecziw Fegor (et sepelivit eum in valle terrae Moab contra Phogor) ib. 34,6; Myedzi gimis to (sc. bojownikami) a myedzi myastem bili na posrotkv doli (inter quam et eos erat vallis media) BZ los 8, ] 1 ; Przetosz odszedw [ozve tey nocy, stal posrotkv w dole (et stetit in vaIlis medio) ib. 8,13; Bog gorni gest gich, a nye bog dolow (non est deus vallium) BZ III Reg 20, 28; Przed Ierusa- lem w dole Cedrowem (in convalIe Cedron) BZ IV Reg 23,4; Fylystino\vye wtargly a rosuly SY0 w dole (diffusi sunt in valle) BZ I Par 14, 13; Przewlaczal swe sini przes ogen w dole Been- non (transireq ue fecit filios suos per ignem in valle Benennom) BZ II Par 33, 6; Vdzalal mur przed myastem Dauidovim na zapadney stronye rzeki Gyon w dole od vichodu broni ribney wokol asz do Ofel (in convalle ab in- troitu portae piscium per circuitum usque ad Ophel) ib. 33,] 4; W dole scholnem in valle silvarum (in valle Salinarum IV Reg 14, 7) 1471 MPKJ V 46; *Przemyą dola onus valIis (war. kal.: brzemyą dolowe, onus vallis vi- sionis Is 22, l) MPKJ V 91; Wschelky dol badzye napelnyon, a wschelka gora y padolek bądzye vsmyrzon (omnis vallis implebitur et omnis mons et collis humiliabitur Luc 3, 5) Rozm 177; Pyątegonasczye dnya vstaną s mar- thvych y staną v dolye Iozephat (in valle Josa- phat) Rozm 479; Povyedly y (sc. Jezusa) precz po lucze albo po dołu Yozeff, rozmayczye



DÓŁ



175



mączącz Roznl 661; ,......,

przepa..

cisla dolina, przepaść, vorago, abyssus': Gospodne, wiwodl jes od pecla dusz0 moi0, zbawil ies me od *sst0paioczich w dol (salvasti me a descendenti- 5 bus in lacum,Pul: w otchlayn) FI 29, 3; Myedzy namy a myedzy vamy yest dol vyelyky nye- czysty vczvyrdzony (inter nos et vos chaos ma- gnum firma tum est Luc 26,26) Rozm 396; --- Lorruptum pro udole: Kako krasne stany twe, 10 Iakobye, a przebitki twe iako w dole leSnelTI Israele (Biblia olomuniecka: yako vdoIe lesnye.. quam pulchra... tentoria tua, Israel, ut valles nemorosae) BZ Num 24, 6. 2. Jal11a, dól, rów (sztucznie };vykupane), 15 fovea, fossa' : Iezoro otworzil y wicopal je, y wpadl w dol, iensze iest vczinil (incidit in foveam, quam fecit) FI 7, 16, sinI. Pul; Swantho- slao cessit medietas ad (pro ab?) fossa, al. dola oth *Jyppaya 1416 LubPodk 143; Si aqua 20 marthwa in fossatis vlg. w dole reperta fuerit 1427 Mon/ur V 79; Aqua mortua vlg. marthwa in ipso riwo uItra granicie s . . . non diffusa de rjpis et aqua in waluis (pro vallibus ?), dictis doly ib.; Granicie... vadunt ante fossatan1 25 et vadit nad doIem 1448 LubPodk 38; Iste granicie, que vadunt ad fossatam vlg. przesz dol ib.; In fouea cadauer abscondit w dole pochowa 1466 R XXII 17; Dol fossa ca 1500 Erz 13; Lyvdzye nazaretsczy barzo szye lekna 30 (sc. lwa), poskoczą do pyvnycz albo v doly.. gdzye kto fioze vczyecz (ad Iatebras fugerunt) Rozn1 138; Czlovyek..., ktory by myal yedną ovczą, a by yemv vpadla w dol..., azalyby yą dzyersącz a nye podnyosl (si ceciderit... in 35 foveam, nonne tenebit et levabit eam Mat 12, II)? Rozm 326; Bądzyely slyepy slyepego vodzycz, oba vpadnyeta v dol (ambo in foveam cadunt Mat 15, 14) Rozm 356; ł'"'/ wilczy dol: Cistricta est fouea ad capiendum lupos vylczy 40 dol ca 1500 Erz 13;



dól obronny, fossa muniendi causa ducta': Val vel dol vaIJum eyn blank vel munjtio facta circa castellum ca 1500 Erz 117; --ł

grób, sepulcri fovea': S twego zakona navczisz gy, by vcogil jemu ote dnow 45 zlich, aszbi *vocopan bil grzesznemu dol (donec fodiatur peccatori fovea, Pul: azby vkopal grzesznemu dol) FI 93, 13; Zawolaw k sobye Raguel slug swich y szly s nym, abi vikopa- ly dol (ut foderent sepulcrum) BZ Tob 8, 11 ; 50 A gdisz bil dol prziprawyon (cumque paras- sent fos sam) ib. 8, 13; Kazal slugal11... dol zasucz (praecepit..., ut repIerent fossam) ib. 8,20; lacorn ya nye ranczyI. .. Dorotky... U dolu'ł ktora byla scazana na smyrcz.. 55 na postawyenye do Warschewy 1473 Czrs



176



DÓŁ



s LXXXVIII; t'..I może już nomen proprium: Ad vallem, qui rudni dol nominatur 1277 PPom 247; Ad quandam fossam, que vlg. dicitur tyrscenni do] 1302 KodPol II 162; Vallis rudni dol 1303 PPom 548; Usque ad vaUem, dictam vlg. rythi dol..., usque ad vallem, quae dicitur Grabcow dol 1409 KatOssolPawl 24; Usque ad glynne doly et a glynne doly usque ad rivulum, dictum Ruthky 1456 AGZ II 152. 3. (dolna część czegoś, rei pars inferior': Z dołu deorsum (vos de deorsum estis, ego de supernis sum Jo 8, 23) ca 1400 PF IV 753; V dzyelal szeszcz desk, a dwye gyne..., ktore spoyoni bily od dolu asz do wyrzchu (quae iunctae erant a deorsum usque sursum) BZ Ex 36, 29; Porvszylo syą nyektore wątpyenye o dzessyączyny y gynsze czlonky, ktoresz na dole poloszylysmy (super decimis et aliis arti- culis inferius contestis) Dział 3; Pol stayanka roley. .. podlye Ozogowskey myedze et z dolv Miskowska . .. cum omni iure... obligauit 1483 SKJ III 334; Tu iniecisti te violenter in molandi- num inferiorem al. na dolye in :fluvio, quod de :fluvio Hartha :fluit 1496 AGZ XVI 273; Poslye anyoly svoye ode cztyrzech vyatrov z vyrzchv nyeba aze na dol (a summis coelorum usque ad terminos eorum Mat 24, 31) Rozm 483; On yem vkaze vyelyka vslana na vyschey cząsczy, czvsch na trzemye, podlug obyczaya zydov- skyego, ktorys czynyly trzemy na vyrzchv, gdzyez vyeczerzaly, a na dolye loznycze (in superiori parte domus faciebant Palestini caena- cu]a, inferius autem cubicula) Rozm 521. 4. wyrażenia przysłówkowe: na dół (przy oznaczaniu kierunku ruchu): Mlyn yego ne maI zagyn"cz y na gor", y na dol medzy yego brzegy 1406 SKJ III 196; Fluuio Orzicz cum ambabus rippis ad ymo al. na dol debet vti 1432 Mon/ur VI 79; Na do] deorsum 1436 R XXIII 278; U sque ad granicies..., que sunt pro tempore declivitate fluvii... v]g. na dol rzeka Wrzessy- cza 1447 AG Z II 128; Zalechowczi debent uti superius Syemyenova et na dol debent uti Drevyenczi po GnyIi Pothok 1448 AGZ XIV 259; Na dol (EwZanl 300: dyabel... postavyl go na dachv koszczyola i rzekI mv:... Spvszcz szya na dol, mitte te deorsum Mat 4'ł 6) ca 1450 PF IV 571, sim. Rozm 196; A Iaczkowe Iyanth- woytha na dol rzecka usque ad graniciem, dzu- schyczska granycza na do] rzecka, oby e stronye tenere debet dominus Fyederko 1451 AGZ II 136; Snydze na dol ptastwo na march" (descen- deruntque volucres super cadavera) BZ Gen 15, 11; Poszpyesz sy" na dol (festina, descende) BZ IV Reg 1, 11; Czso zostanye z domu Iuda,



DRABARZ



puscy k[r]orzen na dol, a vcziny vszitek wzgor0 (mittet radicem deorsum et faciet fructum sursum) BZ IV Reg 19,30; XX-a tisy"czow zgymaly m0zowye Iuda y prziwyod" ge na s wyrzch wisokey gori y spichaly ge na dol z skali (praecipitaveruntque eos de summo in praeceps), gysz SY" wszitci stlukly BZ II Par 25,12; M[...]czowym na dol pothokyem 1457 AGZ XIX 501; Na dol desuper (Mich 3, 2) 10 1471 MPK] V 113; Aquam autem... inferius al. na dol demittere debent 1474 AGZ XVIII 87; Dwye stayanie roley... ku rzecze na dol, kady do gory chodza,... cum omni iure... obligauit 1476 SKJ III 333; Tey noczy... rzeky staly tS trzy godzyny, nye *czyąkacz na dol Rozm 71; Iesus nachylywschy na dol (inclinans se deorsum Jo 8, 6) Y począl palczem pysacz na zyemy Rozm 465; Przyblyzal szye ku potoku, . . . a yako stąmpaly na dol, sepchnąly gy (sc. Je- 20 zusa) tako sylnye, yze pad] na ostre kamyenye Rozm 661; Vyązaly (leg. uwiązali, sc. Jezusa) za schyyą barzo vyszoko ku slupovy y vvyązaly potem nogy povrozem, y czyagnąly na dol k zyemy Rozm 820; ,......, na dole (nisko, in/ra': 2S Nye uczynysz sobye obrazu ritego any kaszdego podobyenstwa, ktore gest w nyebye s wyrzchu, a czso gest na szemy na dolye (quae est in coelo desuper et quae in terra deorsum) BZ Ex 20, 4;

dołem (na dole, wzdłuż doliny, 30 in inferiore loco, per (secundum) vallis cursum': Fyedko debet tenere perpetue in Lopuschna et Hlubokigo dolem rzecka po lyanthwoytha laczka 1451 AGZ II 136; A pariete hereditatis Pyenyany ville vlg. dolem recto proces su sipati 3S sunt scopuli 1469 AGZ VI 138. Drab 1. (drabina, scalae': O cthore drabi na my" Hindrzich szalowal, tim ya wz"l s ge- go woly" 1428 ZapWarsz nr 2826; Y mowy Ambrosy s <więty) : Trzeczye'ł abi we cznotach 40 syą otarł a obicI gim, bo thi są, yaco drap ku wlezenyv boga poznanya XV med. R XXII 244; Y wydzal gest we znye drab stoy"cz na zemy" (viditque in somnis scalam stan tern su- per terram), koncern nyeba dosy"gay"cz, a an- 45 gyoli boze s nyey wst"puy"cz y st"puy"cz po nyey BZ Gen 28, 12; Recepit currum cum draby, balky 1480 AGZ XVIII 200. 2. (wóz drabiniasty, currus cum parietibus scalari forma confectis (?)': Plaustrum al. drab 50 1499 Sąd II 342. Drabarz (koń ułożony do specjalnego chodu, inochodnik, także koń wielkiego wzrostu, equus tolutarius seu maiore statura': Drabarz grad a- rius equs 1437 Wisł nr 228, s. 84; Gradarius ss est equus, gradatim et molliter incedens vlg.



DRABARZ



drabarz 1450 RpKapKrak; Drabarz gradarlus ca 1455 JA XIV 490; Drabarz dextrarius Ort- Cel 3, sim. OrlLel 233. Drabina (scalae, currus paries scalarum instar confectus': Stinvagy, orcziky, drabini, ossi ad currum 1461 AKH XI 489; U na scala al. dra- byna 1499 RocznKrak XVI 68. Drabinka (scalae (nletaphorice blandi1nenti sensu dictae)': O drabynko nyebyeszka, o matko boza, dzyevycze Maria! Naw 46. Dracz formy: n. sg. dracz ca 1465 Rost nr 4179, MPKJ V 17, 1472 Ros! nr 160, 1478 Rost nr 2133, 14g1 Rost nr 4973, 1484 Rost nr 6271, 1485 Ros! nr 5915; ł"./ n. pl. dracze MPKJ V 88; ł"./ d. pl. draczom BZ IV Reg 17, 20. Znaczenia: l. (zabierający coś silq, łupieżca, zdzierca, exactor, raptor, qui vinl infert, diri- piens': Y zarzvcyl pan wszelke plemY0 isra- helske a zdr0czil ge y dal w r0k0 ge draczom (et tradidit eos in manu diripientium), asz ge y zarzvcyl od oblycza swego BZ IV Reg 17,20; Dracz, naszylnyk exactor MPKJ V 17; Dracze a. gwaJtowniczy (war. kal.: bracze a. gwaltho- wniczi) exactores (populum meum exactores sui spoliaverunt Is 3, 12) MPKJ V 88. 2. bot. a. (berberys z'wyczajny, Berberis vul- garis L.': Oracz berber ca 1465 Rost nr 4179; Oracz berberis l472 Rost nr 160; Dracz ber- berus 1478 Ros! nr 2133; Oracz berberis 148] Rost nr 4973; Oracz, pywnyk berberus 1485 Rost nr 5915; "-' b. gatunek agrestu (Ribes uva crispa L.': Dracz ribes 1484 Rost nr 6271. Draczek Jakaś ozdoba u kobiecEgo trzewiczka, calceanlentorU11'l ornanlentum quoddam': Pro eo, quod elevate sunt filie Syon et ambulabant extento co Ho . .., decalvabit... dominus verticen1 filiarum Syon... In die illa auferet dominus ornalnentum calceamentorum et lunulas, id est krumpowane crzewiczky, scilicet strzebrny- my (leg. z strzebrnymi) draczky (Is 3, 18) XV p. post. Kalużn 281. Drać l. (drzeć, targać, szarpa({, lacerare': Obyczay byl zydovsky" kyedykoly vslyschely krzyvdą boską, tedy nathychmyast drapal

na sobye odzyenye, a przeto ten Cayphasch dzyerze na sobye odzyenye, aby thym vyathscha y czyas- schą vyną vkazal namylszego lesucrista Roznl 725. 2. drać pczoły t wydzierać plasTry z pszczola111 i z barci, niszcząc ją przez to, favos CUln apibus ex alvario in arbore silvestri eripere atque alvariul11 delere' : Staszek. . . fideiussit Nicolaum... ad statuendum feria tercia proxima post Ascen- sionem Domini, quum domini iudicabunt pro



Słownik staropolski II



DRAPAC



L77



hoc, quod draI pczoli 1396 TPa

t' IV nr 5297. 3. (zabierać, grabić, capere, rapere (?)': * Drzc- rzesz capere XV p. pr. R XLVII 357; Nykt przez czygey woley czvdza rzecz ma dracz 5 (pro bracz?, Sui 44: O glvpyem branyv rzeczy czvdzych) Dzial 35. CJ Odrać, Rozdrać, Wydrać, Zadrać

ię, Zedrać" Drzeć Dragant bot. (traganek, Astragalus verus Uliv. 10 er al. sp.': Draganth draga[ga]ntuln 1472 Ros! nr 53. Dragarz (tragarz" tu robotnik w żupie solne.i

gerulus, baiulus, hoc loco operarius in salif'o- dina': Zupparius supremus de Wycliczka vna tS cum consulibus ibidem ac ecianl communitatc fraternitatis laboratorulll" qui vlg. dragarze nominantur..., nobis enarrauerunt defectuosaln pauperum Christi fidelium inopiam, qui exulcs

t orphani de diuersis lllundi partibus con- 20 ueniunt laborantes in nl0ntibus salis" ibiden1 manus et pedes frangunt per accidens infortu- ni um et corpora destruunt (1363) MMAe X 165. Drakowy (S/110CZY, qui draconis es!, seu v()- 25 catur': Viszedlenl bron0 walno w noci a przed studnycz0 drakov0 asz ku bronye gnoyncy (egressus sum per portanl vallis noctc et ante fonteJTI draconis), opatrzaio ffillri ierusalenlskc skazone a broni gego ognyenl visszonc BL 30 N eh 2, 13. Dranica (rodzaj deski do pokrywania dachu, tabula seu axis ad !ecta operienda "apla' : Ho- n1ines vero predicti. .. libertatcnl habcbllllt onlnimodanl ligna excidere in borra ville 35 Byalka et asseres.. dranicza, facere 1437 Ave/- Pol III 412; Andreas... proposuit super Pc- trum..., quia uxor eillS de domo sua palaciun1 sibi spoliavit, asseres al. dranicze et cilindri U 111 in domo eius restavit cum ministeriali Nicolao 40 castri et duxit ellm n1inisterialem ad signetull1 al. do sznaku, ubi predictum cilindrium iacuit super tecto 1446 ACZ XIV 227; Asseres al. dranycze 1489 A('Lubl VI; Cilindrillm schkvdlą vlg. dranyczą ca 1500 Erz 14; Scindula, latus 45 asser, quo domus operiuntur vlg. skvdla, vlg. dranyczą ib. Dranie (darcie, targanie.. s=arpanie

laceralio, di/aceratio': Cayphasch dzycrze na sobye odzyc- nye, aby thym vyathscha y czyasschą vyną 50 vkazal namylszego [esucrista, a thym tez dra- nym straczyl y slavą, y dostoyenstvo kaplan- stva ROZ111 725. Drapać, Dropać .forI11Y: praes. ind. 2. sg. drapasz ROZI11 727; 3. pl. drapają ca 1450 55 PF IV 579; ł"./ i111per. 2. pl. drapajcie RO=111 727; 23



178



DRAPAĆ



,......, part. praes. act. g. pl. 111. d rapających ROZ111 628; ac. pl. 111. drapiące 1471 MPKJ V 131; ,......, inf. drapać RO::/11 718. 725;

praet. 3. sg. drapał XV p. pr. R XVI 327, ROZ'111 724; 3. pl. 111. drapali Rozm 724. 725; r-- part. praet. pass. ll. sg. f. drapana 1453 StPPP ]1 nr 3527;

jut. pass. 3. sg. neutr. będzie dra- pano XV med. Zab 523. Znaczenia: 1. t. drapać, laniare, scindere, scalpere': Expositus lecto (sc. suplex Lascarius), crassis lutatus annonis, regidos hic calces non sicco lumine lambit, hic scidit genas, drapal, hic quatit vda ]abella XV p. pr. R XVI 327; Drapaya pasznocthi delaniant ungvibus..., ut ursus myedzwyed ca 1450 P F IV 579; Drapali 15 scalpebant ca 1500 JA X 386; r-- rana drapana: Judicium adiudicauit dimidiam secundam mar- cam Stephano Rosa... pro wlnere (leg. vulnere) cruentato al. drapana 1453 StPPP II nr 3527;

drapający t. drapieżny, rapax, dilanians': Cri- stus... by vass mog] roszyepacz ząby nye- dzvyedzyow drapayączych, yako nyegdy vczyny] czthyrzomdzyestom dzyeczy, ysch szye svyate- go (leg. z świętego) proroka E]yzeuscha na- szmyevaJy ROZ111 628. 2. t.drze(

, szarpać, rozdzierać (zwykle o odzie- niu), scindere, lacerare': Drapali lacerarent 1461-7 Sern1 151 r

Tedy Cayphasch począ] na ssobye odzyenye drapacz (scidit vestimenta sua) ROZ111 718; Cayphasch drapal na sobye odzyenye..., bo to ych obyczay, kyedykoly l11yely zaloscz. tedy na sobye odzyenye drapały ROZ111 724; Przetoz ten ystny byskup począl na sobye odzyenye drapacz (tunc princeps sa- cerdotunl scidit vestimenta sua Mat 26, 65) RO::J71 725; Obyczay by] zydovsky, kyedyko]y vslyschely krzyvdą boską, tedy nathychmyast drapały na sobye odzyenye ROZ/11 725; O kxyaza zlosczyve,... czemv drapasch sve odzyenye, a nye drapasch svego sercza zakamyalego? ROZ111 727; Drapaycze sercza vasche, a nye odzyenya va

ze (scindite corda vestra et non vestimenta vestra Joel 2, 13) ROZJ71 727. 3. t.śM'ierzbi('

]Jrurire, prurigine111 defricare(?)': Nye bądze szwyrbyal0 any bądze dropano tunc 45 gaudes defricacione XV lned. Zab 523; Dra- pyanczie (war. lub.: leszkczącz) prurientes (erit enim tempus, cum sanam doctrinam non susti- nebunt" sed ad sua desideria coacervabunt si- bi magistros, prurientes auribus ]1 Tim 4, 3) 1471 MPKJ V 131. Cf Przedrapać, Rozdrapać, Wydrapać, Zdra- pać, Podrapić, Rozdrapić" Zdrapić. Drapić t.grabić, rapere': Gest gych wy/e >le, gysz... byerzą szobye prz "y / ciną procz wlosth-



DRAPlEŻ



nycl1 stron myaszkanya, a thako szą powla- czayącz, czvdzego drapycz szą nye boyą (aliena rapere non formidant) SuI 42. Drapienie t.grabież, rapina': Gydączy na woy- s ną na 1ąnkach any we wszi staacz mayą,... any drapyenya czynycz (nec rapinas committcre) SuI 15. Drapiestwo, Drapieżstwo forn1Y: n. sg. dra- piestwo XV 111ed. R XXII 322, MW gl. 59; 10 ,......, g. sg. drapie(ż)stwa SuI 46, XV med. SKJ V 272, Dział 37, ROZln 305;

ac. sg. dra- pieżstwo 1466 R XXII 17;

i. sg. drapiestwem MW gl. 59, XV ex. MacDod 138;

I. sg. (w) drapieżstwu

{)uI22; ł--/ ac. pl. drapieżstwa SuI 42. Znaczenia: l. t. grab ież, rapina': Abi w dra- pyeszstwv alybo w dzączy (pro cząszy t.ciąży') naszegho vbozst

'a nyekthora dzirzana poczestna wmyernoscz (ut in rapinis aut in pignoratio- nibus nostrorum pauperum aJiquis modus 20 observetur) SuI 22; VstawyanlY, aby... dra- pyeszstwa czynyączi wszego gymyenya gych, czso by ge myeli, thim tho vczynkem bili poszba- wyeny (statuimus, quod... rapinas committen- tes quibuslibet eorum bonis, quae habent, ipso 25 facto sint privati) Sul 42; Vstawyamy, aby gylkokrocz na woyną przes zyemye nasze szcze bądze, nygeden... drapyeszstwa (Dział 37: dra- pyesstwa) w konyech, w drobye, w bidle... szą nye dopvsczay (ut... nullus... rapinas in 30 equis, pecudibus, pecoribus... committat) SuI 46; Drapyestwo rapina XV med R XXII 322; Drapyestwa rapinam non faciatis XV nled. SKJ V 272

Ganyebnye *drapyesczthwo osządzy nam decus et vitam mesta rapina rapit 3S 1466 R XXII 17; Nye drapyestvem yednal, nye podlug prziwlasczanya nyerz0dnego s0dzil S0 non rapinam arbitratus est" drapyestwo (q ui cum in forma dei esset, non rapinam arbitra- tus est esse se aequaIem deo Phil 2,6) MW 40 gI. 59; Yusz glodem, yusz czasthym morem, yusz drapyeszthwem, yusz udrączenym, na ostathku *krwyą roszlanym, nye karz, boze, potapyenym XV ex. MacDod 138; Drapyestva rapinam ca 1500 JA X 385. 2. t.żądza grabieży" rapinae cupiditas': Vy Zydovye a mądrczy zydowsczy to, czo yest w zwyrchu czasze albo myszy, to czczyczye a czysczyczye, alye czo yest vasz vnątrz, pelny yestesczye drapyestva y vschytkey lychothy 50 (quod autem intus est vestrum, plenum est rapina et iniquitate Luc 11, 39) Rozn1 305. Drapież t./ up wojenny, spolia': Lup, drapesz spoHa (si autem fortior eo superveniens vicerit eum, universa arma eius auferet... et spolia S5 eius distribuet Luc 11, 22) XV in. R XXIV 72.



DRAPIEZCA



Drapifżca forl11Y: n. sg. drapieżca Sui 3, XV 111ed. Zab 514, ca 1500 Erz 14; --ł g. sg. drapieżce Sui 58; ,......, d. sg. drapieżcy Sui 58; ł-.I i. sg. drapieżcą Gn 14a, Sui 3; ł-.I n. pl. drapieżce ca 1450 PF IV 562. 571, XV p. post. PF ] 204, ca 1500 JA X 385. Znaczenie: (łupieżca, rabuś, praedo, latro, raptor' : My przycladem tego tho sbogcze mamy vczinicz, genszecz... gest v milego Xa na prauiczy vyszal by1. A tenczy gest swe fszythky dniy drapescz0 byl Gn 14a; O podrapyenye dzeszanczini pholwarkowey kthorego slachczi- cza albo o kthorąkole rzecz gyną rostropną, thaki drapyeszcza za wspomynanym ma clyanth bycz (pro raptu decimae praedialis. . . talis raptor... excommunicetur), a bandzeli w klanth- wye przes szescz myeszanczi sthal, thedi y prze- biwacze they - \łvszi, gdysch powynni dzeszan- czyną dacz, mayą clanczi bicz thesz z dra- pyesczą they tho gych dzeszanczyny (incolae in eadem viIla... excommunicentur cum raptore decimae eiusdem) Sui 3; Drapeszcza raptor XV nIed. Zab 514; Drapeszcze raptores ca 1450 PF IV 562; Lifniczy, drapyescze, vszyl- nyczy (Pharisaeus... orabat: Deus, gratias ago tibi, quia non sum sicut ceteri hominum: rap- tores, iniusti, adulteri Luc 18, 11) ca ]450 PF IV 571; Peccatum non dimittitur, nisi abla- tum restituatur. Hoc deberent attendere ba- czycz usurarii, perjuri krzywoprzysząsnyczy, falsi testes, calumpniatores pothwarzcze, rap- tores drapyescze XV p. post. PF L 204; Dra- pyesczą predo ca 1500 Erz 14; Drapyescze oppressores ca 1500 JA X 385; ,......, (porywający kobietę, gwałciciel, raptor, oppressor': Dzewka przes woley porodzyczelow drapyeszczy przy- swolącz abo szą wszącz przycynyącz oth dra- pyeszcze. .. poszag straczycz ma (filia onlnino sine voluntate parentum raptori eonsentiens vel se procurans rapi a raptore. .. nihilominus dotem amittat) SuI 58. Drapieżliwy (dopuszczający się grabieży, qui rapinam adn1ittit': Gestly woyth nyevszytheczny albo nyesprawyedlywy, drapyeszlywy..., tego (pro tedy?) szye raczcze mayą nayn przed 45 vyszym sandza. .. szkarzycz OrtKał 2] L Drapieżnie (grabieżą, rozbojem, per rapinanl: Propono contra PetruIll Banczek de ibidem, quia recepit i psi Agneti per rapinam al. dra- pyesnye in libera via regali duos equos 1449 StPPP II nr 3401. Drapieżnik (rabuś, raptor' : Drapesznicy, poch l ebniczy vnde raptores, calulnpniatores, fures et Olnnes iniusti Gn gl. 153 b; Lifniczi, drapyeszniczy 1434 R XXIV 350.



DRAZNIĆ



179



Drapieżny l.. (dopuszczający się grabieży, qui rapinanl adnlittit': Pytalysezye nasz o pra- wo. . . zaluyącz na waszego woytha, kaka gest. . . nyespra wyedlywy, drapyeszny,... pro- 5 szącz nasz, czo bysezye sz nym myely vezynyez OrtKał 210. 2. (drapieżny, 111ięsożerny, rapax': Drapeszni rapaces (attendite a falsis prophetis, qui vc- niunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus 10 autem sunt lupi rapaces Mat 7, 15) XV in. R XXIV 74; Cuslodiebant gregem suum, ne lupi ac alia rapacia, drapyeszna, animalia ipsis damna intulissent XV n1ed. SKJ V 261. Drapieżstwo (f. Drapiestwo Drapieżyć for my: praes. ind. 3. sg. drapieży La 1450 PF IV 574. XV p. post. PF III 287

XV p. post. R XLVII 351; -- part. praes. ac!. adi. drapieżąc XV nled. SKJ I 65; ł-.. prac!. l. sg. 111. -m drapieżył Rozn1 651; r-- condit. 20 pass. 3. sg. neutr. -by drapieżono D

ial 34. Z n a c z e n i a: 1. (zabierać coś silą, por YłVa(\ rapere': Lupus rapit slusczy (leg. złuszczy), drapyeszy y rosproszy (Iupus rapit et dispergit oves Jo 10, 12) ca 1450 PF IV 574; Roszprza- 25 szyą (leg. rozprasza) albo drapyeszy dilacerat XV p. post. PF III 287; Kristus... prze łotry vmączon., dolycza thego Dauid prorok rzekącz: Gegom nye drapyezyl, tegdym zaplaezyl (ąuae non rapui, tunc exsolvebam Psal 68, 5) ROZl1 l 30 651. 2. (ograbiać kogoś z czegoś, obrabowy»'ać, praedari, vi e/icere': Czyrpyczc drapyeszącz

vyczągayącz si accipit (sustinetis eniln, si q uis vos in servitutenl redigit, si q uis dcvorat, si 35 quis accipit, si quis extoIlitur, si quis in facien1 vos cacdit II Cor 11

20) X V 111 cd. SKJ I 65: Kmyecze yavvl10 wszy tezy mogą zbieszecz,... gdy o wyna panyską kmyceze dzeczskowano by czastokrocz abo drapyeszono (si... pro ex- 40 eessu sive culpa heredis ibidem villani bonis ipsorum depraedcntur, Sui 44: kedy... gych gymyenya bilibi slvpyeny, począdzany albo sgymany) Dzial 34; Drapyeszy dolo capit XV p. post. R XLVII 351. CJ Podrapieżyć, Zdrapieżyć Dratwa (dra!»'a, nh

sze»'sAa

filul11 !ortUI11': Tradidimus sutori eeran1... ad fila ul1 b cnda sive spacos al. drathwy 1411 AKP, X 334; Dratwa specu s 1437 PF V 16; -- Drąthwą Ian1111a 50 ca 1500 Erz 14. Draźnić (f Drażnić (Drażnić) Draźnić f'ornIY: praes. ind. 3. sg. draźni FI i Pul 73, ll; 3. pl. draźnią l471 M PKJ V 98; ł--I irnper. 2. sg. draźni 1471 MPKJ ss V 78;

' part. praes. act. adv. draLniąc BZ IV 23*



15



180



DRAŻNIĆ



Reg 17, 11,1471 MPKJV 100; n. sg.f draźniąca 1471 MPKJ V 115; g. sg. n1. draźniącego 1471 MPKJ V 107; d. sg. n1. drzaźniącemu MPKJ V 107: I"'.. inf. draźnić ca 1500 Erz 14; r-- praet. 3. pl. draźnili 1471 MPKJ V 55; -...; condit. 3. sg. f. -by draźniła Rozm 823. Z 11 a c z e n i e: tpobudzać do gnieM'u, rozją- trzać, exacerbare, irritare, insultare': I dok0d, bosze, laiacz b0dze neprzyaczel, draszni prze- ciwnik ym0 twoie do concza (irritat advers

- 10 rius nomen tu um in finem)? FI 73, 11, sini. Pul; Y czinyly skutki przeszarzedne draznyocz pana (feceruntque verba pessima irritantes do- minum) BZ IV Reg 17,11; Nye manczy, nye drazny ne exasperas (animam esurientem ne 15 despexeris et non exasperes pauperem in ino- pia sua Ecclus 4, 2) 1471 MPKJV 78; Drasznyv (117al". lub.: drasnya) provocans (nu111quid me ad iracundiam provocant, dicit dominus, nonne semetipsos in confusionem vultus sui? Jer 20 7,19) ib. 98; Draznącz (war. lub.: drasynyą gnyewaya) exacerbavit (filii Israel, qui usque nunc exacerbant me in opere manuum suarum Jer 32, 30) ib. 100; Draznączego (war. lub.: *drzasnyaczyemv) exasperantem (et dices ad 25 exasperantem me domum Israel Ezech 44, 6) ib. 107; Drasznyącza; gnyevayącza provocatrix (vae, provocatrix et redempta civitas, columba Soph 3, 1) ib. ł 15; Nagabacz albo drasznycz, albo wnyvecz obroczycz irritare ca 1500 Erz 14; 30 Pobvdzyacz albo drasznycz prouocare ib.; Nye dosycz byle przeklątemv satanovy, yze byczoval czyalo ssvnątrz, alye tez podusczyl zoną yego, aby vnątrz draznyla yego sercze Rozn1 823; r--...; Przegarzaly a. draznyly

35 a. naschmyewaly insultabant (nam sicut beato Job insultabant reges, ita isti parentes et cogna- ti eius irridebant vitam eius Tob 2, 15) 1471 MPKJ V 55. r--...; CJ Rozdrażnić, Wzdrażnić, Rozdrażniać. Drąg 1. t drąg, żerdź, longurius, pertica': Lignis vlg. drągy 144] PE V 67; Falanga szyrd7 al. drąg DrtCel 4; Omnes eciam vocales modo longantur

nl0do patuJo breviantur. Ex quarum longacione et breviacione diversus consurgit 45 sensus diccionum. Exemplum... de 0: droga, dr00ga Park 401; Drągmy falangis ca 1500 JA X 381: Vczysnąly yą (sc. koronę) dvyema *drugoma v glovą tako sylnye, yze thy ystne ostry czyrnye przeschły yego svyąthą glovą aze 50 do mozgu Rozm 829; r--...; t trzon (świecznika), Inanubrium (candelabri)': Rowne bilo dzyalo szeszczy czewy, ktore pochodzyly s poszrzodka szwyeczydlnyka. A na tern *drogu bily czasky cztyrzy ku orzechu podobne (in ipso autem 55



DRĘCHNĄĆ



vecte erant quatuor scyphi in nUClS modum) BZ Ex 37, 20. 2. pl. tantun1 drągi rnoże tstojaki (zy podpórki pod óM'czesną broń palną, instrumentum quod- 5 dan1, quo sclopetUl11 sive tubus ignivomus susten- tari solehat': r tern pro drągi al. kossye nogi dedi I II fertones 1461 AKR XI 492. 3. tnarzędzie do drążenia, dluto, tornus (?)' : Drangy (Jtvar. lub.: drugy) torno (et omnes parietes templi per circuitum sculpsit variis caelaturis et torno et fecit in eis Cherubim et palmas III Reg 6, 29) 1471 MPKJ V 43. Drążyć (j: Wydrożyć Drewce (1: Drzewce Od drewna tod dałvna, antiquitus' : Ten ps alrn' powyada, yze Xpus od drewna w na- rodoch krołyuY0CZ, opyocz yest czakayoczy przyszczym Pul 95 arg. r--...; Corruptum pro od dawna? Dre,,'niany t ligneus': A pothem kazaJ y pylą drewnyaną na poly rozetrzecz sarra lignea fecit per medium sarrari (sc. Manasses Isaiam) XV med. R XXIV 361. Dre"no 1. tnlaterial drzewny, drzewo, drewno, lignum' : Potrko ducit testes contra :PotrkonelTI de Nosilino pro quodam arbore...: Jaco Po- trek oe wszanl Potrkowa drewna, ale kmeczewo 1389 Leksz [ nr 519; Nye mam chleba, geno z garstko m0ki we sS0dze a malyvtko oleya..., a przeto zbyram dwye drewnye (colligo duo ligna), abich wszedszi y vczinyla to sinv memu a mnye BZ [II Reg 17, 12; lacom ya nye po- braI drwen Daszkowich na yego roli gwaltem 1461 AKPr VIII a 53; Vzyavschy czyąte drevno y byly po szyy y po yego svyatey glovye, aze vschytka opuchla Rozm 702. 2. tposąg dreM-°niany, statua lignea' : T edi Mycol wSY0wszi geno drewno (tulit autem Michol statuarn) y połosziła na loszv.. wSY0wszi gen" 40 scor0 koszelcza kosmato, poloszila w glowach tego *drzewoa. . . A gdi prziszly poslowye, naleszono drewno na loszu (inventum est simu- lacrum super lectum) BZ I Reg 19.. 13-6. 3. tdrzewo rosnące, arbor': Pyrzwy psalm wypowyada, yze Kristus on yest drewno wszem w szyę wyerz0czym Pullarg. 4. boże drewno bot. tArtemisia Abrotanum L.': Bose dreuno abrotanum XIII ex. Rost nr 5008. Drewny ej Drzewny Dręchly tstruchlaly, torpore ac metu tabescens': Asyerce dr0chle, a rospusczenye lY0dzwy. a nyedostatek we wszelkich IY0dzwyach (et cor tabescens et dissolutio geniculorum, et defectio in cunctis renibus) BZ Nah 2, 10. Dręchnąć t niszczeć, nędznieć, tabescere': ln-



DRĘCHNĄĆ



firmus discrepatur, decrepat, dr0chne 1431 PF V 64; Regnum beatitudinis eterne, ubi decor nunquam pallescit, dranchne, amor nunquam tepescit nye ranchne (pro dranchne, czy też pro tanchne ?) XV med. R XXV 157. ,-...; CJ Zdręchnąć. Dręczyć t!gnębić, męczyć, prześ/ado

'ac, af- fligere, torquere, persequi': KroI syrski dr0czil lyvd israhelski (afflixit Israel) BZ I V Reg 13, 22; WrZVCZ0 na CY0 ganyebnoscy twe a przeko- rziznamy twimy dr0czicz CY0 bcd0 (proiciam super te abominationes et contumeliis te af- ficiam) BZ Nah 3, 6; Spreta (sc. vulpes) dolet, spretam stimulat.. g/. ledit drączy, dolor 1466 R XXII 15; Panny... nyekthore glodem mo- rzono, pothem w powrozye vodzono, okruth- nemy draczacz makamy De Inorte w. 492; Cząscosczą draczylabi bila mole sua macerat XV p. post. Bib/Warsz 1866 I 316; DrączyI torquebat XV p. post. R XXV 179. ,-...; CJ Udręczyć, Wydręczyć, Wzdręczyć, Zdręczyć, Udręczać, Zdręczać. Dręga t!rodzaj ryby, piscis quoddanl genus', czy może nom. i przymiotnika dręgi fgorzki, cierpki, acerbus': Omnes... vocales modo lon- gantur, modo patulo breviantur. Ex quarum longacione et breviacione diversus consurgit sensus diccionum... (Exemplum) de 0: dr0ga, dr00ga Park 401. Dręgi cJ. Dręga Drgnąć ci Zedrgnąć się, Zdrgać się, Drygać, Zdrygać Drgobica ci Drgubica Drgub t!sieć trójwarstwowa z większymi okan1i M' częściach bocznych, reticu/um trip/ex, cuius partes exteriores maioribus confectae sunt ma- cu/is': (Retia) bambenky, coszmy et drguby 1497 KozierRplnscrPosn 282v. Drgubica, Drgobica, Drogobica, Drugbica, Drugubica t!sieć trójwarsl

'owa z

iększyml okami w częściach bocznych, reticu/um trip/ex, cuius partes exteriores maioribus confectae sunl nlacu/is': Pro rethe, dicto drgwbicze, data pisca- tori regis 1/2 sexagena 1393 MMAe XV 156; Pro rethe, dicto drgubicza, ad expedicionem deputato ib. 157; Pro fune de pilis... ad rethe, dictum drgubicza ib. 158; Quindecem recia, vlg. dicta drgubicza ] 4] 2-3 LUes 11 187 ; Drugbicza rethis 1424 TerCracRp VII 398, 8; Piscandi omnimodam habebit facultatem cum rethe, dicto drgubicza 1427 Monlur V 65; Cum rethe, dicto drgubicza... pisces omnimodam piscendi habebit facultatem ib.; Confero. . . rectori. .. omnem libertatem pisces piscandi in hereditate Rosztoka fluvii Dunayec cum omni-



DRIAKIEW



181



bus rettibus, sagena, gulgustro al. drgubic7a et cum plachta 1441 AGZ V 112; Cum libera pransura piscium cum parwis retibus, videlicet drgubiczamy, mrzerzamy et vyaczerzll1Y 1461 5 KodPol II 529; Piscatur in medietate piscine... filitextoriis et nassis al. wyaczerzmy y drgubi- czarny 1468AGZ XV 9]; Tu... violenter... recepisti... nassam al. drogobycza, duas pupes al. czolny 1473 AGZ XVII 435; Violenter... 10 recepisti... nassam al. drgobycze 1473 AGZ XIX 522; Nicolaus... piscari non debebit aliis retibus, nisi nassa al. drgvbycza 1474 AG Z XV 169; laryczowsky i n ... piscina non pl us piscari . debebit.. tantum cum una nassa aJ. z edną. 15 drgubyczą ib. 171; I n . .. piscina... non aliter nisi... tractili natanter a1. zabrodne wlokyem, una nassa aJ. drgobycza et filitextoriis habebit (sc. facultatem piscari) 1477 AGZ XVII 443: In .qua quidem piscina... Skarbek... iall1 ultra 20 tantum nassa al. drgubicza deberet in ea pren- dere pisces 1479 AGZ XIX 179; Receperunt pisces paratos, reticia al. drugubycze 1486 AGZ XV 241; Nicolaus... piscari non debet sagena, solum uno rethe al. drgubyczą 1487 AGZ XV 25 248; I n eadem piscina piscari debebunt tantum uno rete al. drgubyczą 1494 AGZ XV 323: Dobeslaus. .. debet piscare uno rethe al. drgu- bycza, tantum pro sua nlensa ib. 324; lohan- nes... petit... rethe al. drgubycza..., quod rethe. .. 30 plebanus pisces piscando laniavit et destruxit 1495 AcLeop II nr 1514; Procz in eadem piscina non debet cum sagena al. z drugubiczą piscari 1499 AGZ XV 389; Venditores possunt... pran- dere pisces... uno tanlen rete al. drgubyczą 1500 3S AGZ XV 408. (Driak) Dryjak bot. t chaber driakiewnik, Cen- /aurea Scabiosa L.': Dryak scabiosa 1472 RosI nr 900; Dryak scabiosa 1484 RosI nr 6328. (Driaka) Dryjaka bot. t! Cen/al/rea Scabio- 40 f/ja L. et Scabiosa Co/urnbaria L.': Polna driaca 1475 Rost nr 2996; Driaca polna scabiosa 1486 Rost nr 6330. (Driakiew) Dryjakiew, Drzakiew hot. 1. fcha- ber driakiewnik, Centaurea Scabiosa L.': Drya- 45 kew scabiosa maior 1419 Rost nr 5325; Drzya- kew ca 1455 JA XIV 489; Dryyakyew scabiosa maior ca 1465 Rost nr 4560; Driakew scabiosa 1472 Rost